Чувашское книжное издательство

«Пурнăç улшăнать»

Игнатий епископăн Чăваш кĕнеке издательствинче кун çути курнă хушса çĕнетнĕ иккĕмĕш кăларăмĕ шăпах çакăн пек ятлă. Вăл Шупашкар тата Чăваш Митрополичĕ Варнава пиллĕхĕпе пичетленнĕ. Кăларăм редакторĕ – В.Н. Алексеев, ӳнерçи – Д.В. Литаврин, тиражĕ – 3000 экземпляр. Унта Игнатий епископ Муркаш районĕнчи Мăн Сĕнтĕр чиркĕвĕн настоятелĕ пулнă вăхăтра çырнă пĕчĕк калавсем кĕнĕ. Вĕсене пурнăç ӳкерчĕкĕсем теме пулать.

Мĕншĕн «Пурнăç улшăнать» тенĕ-ха? «...Пĕр пăхсан пурнăç лайăх еннелле улшăннă пек, çимелли темĕн те пур, тăхăнмалли те; тул çутăличчен тăрса кăмака та хутмастпăр – кунĕн-çĕрĕн газ çунать; шыв ăсма та урама тухмастпăр тата ытти те. Пурнăç мар, ырлăх! Çак вăхăтрах çемьесем арканнине шутласан пуринчен малта пыратпăр... Унччен «ай, мĕнле намăс!» пулни паян пите нимĕн чухлĕ те хĕретмест. «Çын мĕн калĕ?» ăнлав та калаçу чĕлхинчен тухса пырать...» – çапларах уçса парать «Пурнăç улшăнать» ятлă очерк кĕнекен тĕп шухăшне. Чун-чĕре пушанса пыни пăшăрхантарать автора, Турă еннелле çаврăнмалли пирки систерет Игнатий епископ.

«Çак кĕнекери калавсем притчăна çывăх, – тесе палăртрĕ филологи ăслăлăхĕсен докторĕ, критик тата литература тĕпчевçи Юрий Артемьев кĕнекен умсăмахĕнче. – Вĕсем çăмăллăн вуланаççĕ пулин те, тарăн шухăша яраççĕ. Ку кĕнеке çамрăксемшĕн уйрăмах усăллă, вĕсене чиркӳ, Турă вĕрентĕвĕ патне çывхарма май паракан кăларăм пулса тăрать».

«Пурнăç улшăнать» – тĕлĕнмелле кăткăс кĕнеке, – каласа пачĕ пĕрремĕш кăларăмăн редакторĕ пулнă Ева Лисина та. – Вăл хăвăрт вуланать, анчах вуласа тухсан ун патне каялла таврăнатăн. Çакăн пек калавсемпе паллашакан улшăнать – ырăланать. Тата мĕнре-ха çак кĕнекен пахалăхĕ? Ăна чăваш епископĕ чăваш халăхĕ валли тăван чĕлхепе çырнă. Вырăсла калани малтан пуçа пырать, кайран чĕрене анать. Чăвашла калани вара пачах урăх çулпа каять – тӳрех чĕрене пырать, ăна ăшăтать. Калавсенчи сăнарсенчен чылайăшĕ айван шухăшлă, хушăран сивлекрех те пек пулса тухнă. Игнатий епископ вĕсене пурпĕрех шеллет, юратать, пулăшма тăрăшать».

Кĕнекене автор пурнăçра хăй курнă ӳкерчĕксене тĕпе хурса хатĕрленĕ. Ачасем аслисене итлеменнин сăлтавне ашшĕ-амăшĕн хăйсенче шырамалла, ултавçăсен серепине çакланасран ăслă пул тесе асăрхаттарать вăл. «Эпир сирĕнпе пурте тенĕ пекех тата тепĕр тĕрлĕ йăнăш тăватпăр. Ытти çынсен пире юратмалла, алă çинче йăтса çӳремелле иккен.... Евангелире урăхла çырнă. Унта санăн ыттисене юратмалла тесе çырнă... Сана юратаççĕ-и, юратмаççĕ-и, ан тив, эсĕ юрат! – çак сăмахсем кĕнекен тĕп шухăшне палăртаççĕ теме пулать. – Юлашкинчен çакна каласшăн. Чиркĕве çӳрĕр. Чиркĕве кайсан вара театрти пек пăхса тăракансем кăна ан пулăр... Ачасене хамăрăн чĕрĕ пурнăçпа, тĕслĕхпе пурăнма вĕрентмелле. Унсăрăн вĕсем тĕрĕс çул çинчен пăрăнса кайсан чунтан вĕрентсе каланине те хăлхана чикмĕç», – çапла пĕтĕмлетӳпе вĕçленет пуян содержаниллĕ те тарăн шухăшлă кăларăм.

О. ФЕДОРОВА, Чăваш кĕнеке издательствин редакторĕ.

«Ялав», Куславкка район хаçачĕ. 01.06.2018.

Ачасен чунне ырă вăрлăх акакан кĕнеке

Тинтерех Чăваш кĕнеке издательствинче «Шураçка» кĕнеке кун çути курнă. Унăн авторĕ _ Николай Ларионов çыравçă, журналист.

Николай Николаевич çут çанталăк тусĕ пулни тӳрех сисĕнет. Вĕçен кайăксемпе чĕр чунсен пурнăçĕнче кулленех пулса иртекен, анчах эпир чылай чухне асăрхаман ĕçсене питĕ ăста сăнласа парать вăл. Сăмахран, «Чĕкеç» калавра пĕр мăшăр чĕкеç йăва çавăрнине вуласа пĕлетпĕр: «Часах вĕсем хăйсене килĕшекен кĕтес тупрĕç, аслăк çунатти айне йăва тума пуçларĕç. Темиçе кун тăрăшса ĕçлерĕç кайăксем, пылчăк, тăм, тĕк, лаша-ĕне çăмĕ, пĕлтĕрхи курăка пуçтарчĕç. Вĕсене çыпăçтарса çӳллĕ вырăнта йăва туса хучĕç». Вун икĕ çулти Сентиер пĕррехинче тата тĕлĕнмеллерех пулăм курать: чĕкеç йăви патне хура çĕлен авкаланса пырать иккен! Тĕпренчĕксен амăшĕ çухалса каймасть _ туххăмрах шăрчăк йăтса килет. Кайăка мĕн тума кирлĕ-ши вăл. Çĕлен кăпшанкă таврашне çимест вĕт. Ку кăсăклă ыйту хуравне вулакан хайлав вĕçĕнче тупĕ.

Сăнарсем тавра яланах интереслĕ ĕçсем пулса иртеççĕ: е вăрмантан хурăн пуçлă çĕлен йăтса таврăнаççĕ те ăна килте усрама пуçлаççĕ, кайран вăл хура çĕленпе «тытăçнине» сăнаççĕ («Хурăн пуçлă çĕлен»), е теттисене те канфет çитермелле выляççĕ («Сахăр катăкĕ»), е пĕччен ват çынна йытă çури кӳрсе параççĕ («Шураçка»). Кулăшла самантсем кăмăла çĕклеççĕ. Авă Кетте качакаран ялти мĕнпур йытă хăрать-мĕн, харсăрскер пĕринче чиркӳ чанне çапма хăпарса каять.

Кĕнекере чуна пырса тивекен, тарăн шухăша яракан калавсем йышлă. Хăшне-пĕрне вара куççульсĕр те вулаймăн.

Ольга АВСТРИЙСКАЯ.

«Тантăш», 31.05.2018.

Çемье илемне уçса парать

Тăван кил хăвачĕ виçесĕр пысăк. Кирек ăçта пулсан та вăл хăй патне туртать, ун ăшши çынна вăй-хал парса тăрать. Савнă кил тăвансене пĕрле пуçтарать, хуйха та, савăнăçа та пĕрле пайлаттарать.

Геннадий Волковăн «Кил илемĕ» кĕнекинче çак шухăш ‒? тĕпре. Нумаях пулмасть Чăваш кĕнеке издательствинче тӳрлетнĕ иккĕмĕш кăларăмĕ кун çути курчĕ.

Кĕнекене калавсем, юмахсем тата очерксем кĕнĕ. Пурнăçра тĕл пулакан пулăмсенех илсе парать çыравçă, кашнине тарăн шухăш шăнăрланă. Сăмахран, «Çил-тăвăл» калава илер-ха. Урамра пуç çĕклейми çил-тăвăл вĕçтернĕ чух ватă çын урамра пĕрене çинче ларать. Мĕн нуши хăваласа кăларнă-ши ăна йытă та йăвинчен пуçне кăларман çанталăкра?

«...‒? Тулти çил-тăвăл мĕн вăл? Пӳртре ав ывăлăмпа кинĕм харкашаççĕ, ниçтан чарма çук. Ку чăнласах та хăрушă çил-тăвăл», ‒? тесе пĕлтерет ватă урампа иртсе пыракан çамрăка.

Калавсен ячĕсем те каларăш евĕр янăраççĕ: «Суяпа инçе каяймăн», «Ĕçрен хăракан ырă курман», «Анне яшки – чи тутли» тата ытти те. Тата мĕнпе асра юлаççĕ паллă педагог калавĕсем? Чĕлхе пуянлăхĕпе, ваттисен сăмахĕсемпе анлă усă курнипе. Геннадий Никандрович хайлавĕсене чăваш халăх пурнăçне тĕпе хурса çырнă.

«...Унăн «Кил илемĕ» кĕнекинче халăх ăс-хакăлĕ, ăрусен черетленĕвĕ, иртнипе пуласлăх çыхăнăвĕ вăйлăн тапса тăрать. Пурнăç тути-масине туйса илеймесĕр, хурапа шурра уйăрма вĕренеймесĕр атте-аннене, тус-тăвана, халăха тата çĕршыва юрăхлă çын пулаймăн... «Кил илемĕ» кĕнекере пурнăçăн хура-шурă енĕсене кашни вулакана ăнланмалла кăтартса панă», ‒? тесе çырать кăларăм умсăмахĕнче педагогика наукисен докторĕ В.Н. Иванов.

Кĕнекене ансат чĕлхепе çырнă, асра юлакан тĕслĕхсене илсе панă, вăл çăмăллăн вуланать. Ачасемшĕн çеç мар, аслисемшĕн те усăллă кăларăм пулса тăрать.

Ольга ФЕДОРОВА.

«Пирĕн пурнăç», Хĕрлĕ Чутай район хаçачĕ. 30.05.2018.

Юмахсем икĕ чĕлхепе пичетленчĕç

Чĕр чунсем çинчен калакан юмах кăларăмĕсем – вулаканăн чи пирвайхи кĕнекисенчен пĕрисем. Кашни хайлавăн хăйĕн сюжечĕ, апла пулин те тĕп сăнарĕсем пĕр: тилĕ, упа, кашкăр... Вĕсем хăйне евĕр: тилли чеелĕхĕпе палăрать, кашкăр айванлăхне пула шар курать – пур юмахĕ те асра юлать, сăнарĕ тӳрех куç умне тухса тăрать.

Çак кунсенче Чăваш кĕнеке издательствинче кĕçĕн çулти вулакансем валли «Кашкăрпа Така» ятлă юмахсен пуххи кун çути курчĕ. Кĕнекене пухса хатĕрлекенĕ – Ольга Федорова, ӳнерçи – Светлана Кангина. Чăваш юмахĕсене икĕ чĕлхепе – чăвашла тата акăлчанла – хатĕрленĕ. Акăлчанла Вячеслав Платонов куçарнă. Ют чĕлхене вĕренекенсемшĕн ку паха парне пулĕ: тăван чĕлхе пуянлăхне туйма та, акăлчан чĕлхи пĕлĕвне пуянлатма та пулăшĕ.

Кĕнекери ĕçсем Кашкăр тата килти выльăх-чĕрлĕх тавра пулса иртеççĕ. Кашни юмахра тенĕ пекех тукмак хӳре мĕне те пулин тытса çиме ĕмĕтленет, анчах айван ăслăскер кашнинчех шар курать:

«...Çул çинче Кашкăра хирĕç пĕр Сурăх тĕлех пулать. Кашкăр ăна калать:

– Сурăх, эпĕ сана çиетĕп вĕт халĕ! – тет.

Сурăх ăна хирĕç:

– Эсĕ, Кашаман, кама та пулин урăххине тупса çиеймĕн-ши? Эпĕ тĕнчере чи лайăх ташă ăстисенчен пĕри-çке. Эпĕ пĕтсен питĕ те шел пулмалла-çке, – тет тунсăхлăн...

Сурăх тăрăст-тăрăст сиксе ташла пуçларĕ тет. Сикнĕçемĕн пысăк çаврасем туса çаврăнса Кашкăртан тарса хăтăлчĕ тет...»

Кашни юмахрах Кашкăр çапла усал тетĕр-и? Çук иккен. «Кашкăр, Йытă, Кушак, Шăши» юмахра вăл Турă çырса панă хутпа тăранса пурăнма шутлать те...

Çак шухăша Кашкăрăн мĕншĕн пăрахăçлама тивнине вулакансем кĕнекепе паллашсан пĕлĕç.

Любовь ЛЕВАЦКАЯ.

«Тантăш», 22.02.2018.

ЧТО ДЕЛАТЬ?

Этот самый главный и злободневный вопрос России, вынесенный на суд читателя русским философом, публицистом и литературным критиком Николаем Чернышевским еще в середине 19-го века, весьма кстати подходит к теме моей статьи. Сумма, направленная на приобретение художественной чувашской литературы для библиотек, подведомственных Министерству культуры, по делам национальностей и архивного дела Чувашской Республики, в 2017 году сократилась, по сравнению с предыдущим годом, почти в 4 раза. Если в 2016 году было куплено для библиотек 11550 книг на общую сумму 1 825 530 рублей, то в прошлом году – 2873 книг на сумму 500 000 рублей. И, действительно, радеющие за сохранение и развитие чувашской литературы люди все чаще задаются вопросами: как быть, что делать? Если так пойдет дальше, то не о развитии нужно будет говорить, а о сохранении чувашского языка и литературы.

Но надо подчеркнуть, эти цифры касаются только Чувашского книжного издательства, библиотеки еще закупают книги, в том числе у отдельных чувашских авторов, издающих книги на свои кровные, и частных типографий. К сожалению, такие издания и в полиграфическом, и в дизайнерском плане оставляют желать лучшего, но самое главное – такие книги издаются без должного редактирования.
– Сразу видно, что не прикасалась рука редактора, корректора. Обидно, что такие книги поступают в библиотеки республики, и многие думают, что это наша продукция, – делится своей болью генеральный директор Чувашского книжного издательства Валерий Комиссаров . – Мы считаем, что нужна какая-то комиссия, необходимо отбирать книги при закупках, чтобы не дотягивающие до должного уровня книги не поступали в библиотеки.
Вторит ему и главный редактор издательства Валерий Алексеев :
– Я не скажу, что рукописей совсем нет в портфеле издательства, но объем работы редакторов увеличился в разы. Сегодня рукописи напрямую попадают в издательство, их не читают в союзе писателей, не читают рецензенты, как раньше. Бывает, что над рукописью работают несколько редакторов. А без работы с авторами никак нельзя. Мы ищем новые имена, привлекаем к сотрудничеству авторов из диаспоры. Так, в последнее время выпустили книги Николая Андреева и Николая Сорокина (Татарстан), Елены Мустаевой, Елены Аксупи (Ульяновская область), Микула Ишимбая (Башкортостан). А есть категория пишущих людей, которые не идут на контакт, издают своими силами в частных типографиях и правдами-неправдами продают свои книги. Скажу честно, некоторые книги не то что читать, без слез в руки брать нельзя…
Чувашское книжное издательство ежегодно выпускает немало содержательных и красочных книг. Это – не только произведения классиков чувашской литературы и современных авторов, переводы зарубежных и русских писателей на чувашский язык, историческая и краеведческая литература, но и энциклопедии и словари, литература для детей и юношества. Его издания получают признание как в республике, так и за ее пределами. Издания неоднократно были отмечены во Всероссийских книжных конкурсах «Книга года», «Малая Родина» и т.д. В минувшем году монография М.Г. Кондратьева «Степан Максимов – музыкант- просветитель» стала дипломантом премии «Александр Невский», а книга-альбом А. Рыбкина «Мой старый добрый дом...» признана лауреатом на Межрегиональном фестивале национальной книги «Читающий мир» (г. Рязань). По итогам конкурса Ассоциации книгоиздателей России монография А. Салмина «Праздники, обряды и верования чувашского народа» вошла в список 50 лучших книг региональных издательств.
– В настоящее время напрочь потеряна связь между национальными издательствами, процесс интеграции литератур остановился. В Москве есть Институт перевода, он выделяет средства на переводы, однако на издание книг не дает. Но мы своими силами осуществили проект – издали книгу армянских сказок на чувашском языке «Храбрый Назар». А в Армении вышла книга чувашских сказок. Сейчас для детей готовим книгу «Эльхан – наш гость», это уже из азербайджанской литературы. Также готовится книга «Армянский юмор». А они, в свою очередь, хотят издать произведения Юрия Скворцова на армянском, – рассказывает Валерий Комиссаров.
В 2017 году в издательстве произошло интересное событие: была выпущена книга Антуана де Сент-Экзюпери «Маленький принц» в переводе с французского языка (переводчик – доктор филологических наук Юрий Артемьев). Этим изданием тут же заинтересовались зарубежные читатели, в издательство поступили письма из Австрии, Испании, Бельгии, Германии и Турции с желанием приобрести ее. В итоге книга на чувашском языке «Маленький принц» больше ушла в зарубежные страны, нежели в библиотеки республики. Сейчас готовится к печати книга «Приключения Эмиля» Астрид Линдгрен. Цель таких изданий – привлечь внимание детей и их родителей к художественной литературе, привить любовь к чтению через лучшие произведения мировой классики.
В планах на этот год – завершение крупного проекта, выпуск четвертого тома избранных пьес народного писателя Чувашии Николая Терентьева, «Чувашско-русского словаря» в 2-х томах М.И. Скворцова, монографии М.Г. Кондратьева «Чувашская музыка в зеркале параллелей», книги воспоминаний кораблестроителя А.Н. Крылова (серия «Замечательные люди Чувашии») и др. Подарком для читателей должен стать выпуск поэмы К.В. Иванова «Нарспи» на чувашском, английском и русском языках. Перевод на английский выполнен почетным членом Британской Академии, членом Королевского общества Эдинбурга Питером Франсом.
– Серия «Замечательные люди Чувашии» – это серия о выдающихся земляках. Составлен их список и издательство работает по нему. О многих уже выпустили красочные книги. Особые слова благодарности читатели говорят в адрес доктора искусствоведения Михаила Кондратьева, он подготовил три книги о 4-х славных композиторах Чувашии: об отце и сыне Воробьевых (В.П. и Г.В. Воробьевых), Степане Максимове и Федоре Павлове, – продолжает разговор Валерий Алексеев. – Иногда авторов мы находим за пределами республики: так о В.И. Чапаеве написал кандидат исторических наук, сотрудник Института военной истории при Министерстве обороны РФ полковник Владимир Дайнис. Еще в списке Николай Мордвинов, Максим Михайлов, Николай Ашмарин, Геннадий Айги…
Как журналист часто езжу по районам, захожу в библиотеки, нехватку новых книг знаю непонаслышке. Например, не раз видел, как забегали школьники и спрашивали у библиотекаря о новых поступлениях, но сотрудница только пожимала плечами и предлагала что-то из «старого». Еще в районах сейчас пошла такая «мода»: в районную библиотеку поступает одна книга, и она «гастролирует» по графику по сельским библиотекам. Я это к чему: народ еще полностью не разучился читать, читают, спрашивают новые книги, продолжение полюбившихся книг…
Но если в библиотеках не будет новых, красочных изданий, любовь к книге у детей угаснет в зародыше. Министерству культуры, по делам национальностей и архивного дела, Министерству образования и молодежной политики сегодня необходимо обратить на эту проблему в сто раз большее внимание, потому что мы можем упустить момент, и дети напрочь забудут дорогу в библиотеку.
Не раз поднимал Валерий Комиссаров и вопрос о гонорарном фонде:
– Чувашское книжное издательство только своими силами не осилит эту ношу. Понятно, что для авторов, чтобы они писали хорошие произведения, нужны приличные гонорары. Мы платим, но недостаточно. А если поднять планку, то наши книги станут в разы дороже, тогда их никто и не купит. К сожалению, невелик и размер выделяемой государством субсидии на издание национальной литературы. Она позволяет нам снизить себестоимость книг до 30 процентов. В то же время хочу отметить положительный пример проведения конкурса на присуждение ежегодных денежных поощрений авторам рукописей книг для детей и юношества на чувашском языке. В последние годы увеличилось и количество авторов, и поступивших в издательство рукописей.

Владислав НИКОЛАЕВ.
"Республика", 14.06.2018.