Чувашское книжное издательство

Вĕренӳ кĕнекине те интереслĕ тума пулать

Паян çитĕнекен ăру çав тери çепĕç, лăпкă, таса, чуна пырса тивекен чăваш чĕлхипе сахал калаçни нумайăшне канăç памасть. Ку ыйтăва татса парас енĕпе Чăваш кĕнеке издательствинче тахçанах çанă тавăрсах ĕçлеççĕ. Унта илемлĕ литературăсăр пуçне вĕренӳ кĕнекисемпе пособисем чăвашла пичетленсе тухни кăмăла çĕклет. Ку вĕт çăмăл ĕç мар. Кунта вырăсларан чăвашла куçарассипе те чылай тăрăшаççĕ. Вĕренекен куçĕсемпе кĕнеке çине пăхса тĕрлĕ çĕнĕлĕхсемпе усă курни савăнтарать. Пособисене кăсăклăрах тата ачасене ăнланма çăмăл пултăр тесе тăрăшаççĕ кунта ĕçлекенсем. Тухса тăракан кĕнекесем пурте патшалăх стандарчĕсемпе килĕшсе тăраççĕ. ЧР Вĕренӳ тата çамрăксен политикин министерстви Чăваш кĕнеке издательстви те хатĕрленĕ кĕнекесемпе усă курма ирĕк панă тата сĕннĕ.

Раиса Ивановна Крысина Чăваш кĕнеке издательствинче вĕренӳ кĕнекисемпе пособисен редакцийĕн редакторĕ пулса тăрăшать. Вăл кунта ĕçлеме пуçлани чылай ĕнтĕ – 1984 çултанпа миçе теçетке кĕнеке тухман-ши унăн аллисем урлă... Вĕренӳ кĕнекисемпе пособисене, ĕç тетрачĕсене хатĕрлесси çăмăл мар. Ачасен çĕнĕ вĕренӳ çулĕ тивĕçлĕ те кăмăллă пуçлантăр тесен редакции ĕçченĕсен çулталăкĕпех самай вăй хума тивет.

_ Издательствăра чăваш шкулĕсен пуçламăш класĕсем валли тăван чĕлхепе учебниксем пичетленсе тухаççĕ. Ачасене чăваш чĕлхине, культурине, йăли-йĕркине юратма вĕрентесси те çакăнтанах ĕнтĕ…

_ Пирĕн çулсеренех 20-рен кая мар учебник тата пособи пичетленсе тухать. Иртнĕ çул, сăмахран, 21 кĕнеке кун çути курчĕ. Паллах, кĕнекесене чăвашла пичетлени паха. Çитĕнекен ăрăва тăван сăмаха

хисеплеме вĕрентмелле. Пуçламăш класра вĕренекенсем валли çак учебниксене хатĕрлерĕмĕр: «Чăваш букварĕ» (Т.В. Артемьева т.ыт.), «Чăваш азбуки» (А.А. Ермошкина т.ыт.), «Чĕвĕлти» (килти вулав кĕнеки, авторĕсем А. Г. Кульевăпа О. Г. Кульев).

_ Пуçламăш класра ăс пухакансем валли кĕнекесем хатĕрлесси кăткăс пулĕ?

_ Çапла. Палăртса хăвармалла, кĕçĕннисем валли урăхла шрифтпа, пысăкрах тата куçа илĕртекен сас паллисемпе, тĕрлĕ ӳкерчĕксемпе усă курма тивет. Вырăсларан куçарнă чухне терминсене шухăшĕ тĕлĕшĕнчен тĕрĕс палăртмалла. Унсăр пуçне кĕнекесемпе çыру хатĕрĕсен кулленхи комплекчĕн йывăрăшĕ 1-2 класс ачисен 1,5 кг пулмалла, 3-4 классенче_2 кг, 5-6 классенче – 2,5 кг , 7-8 _ 3,5 кг, 9-11 кл. _ 5 кг таран. Çавăнпа та кĕçĕн класра ăс пухакансен учебникĕсене çăмăлрах пулччĕр тесен вĕсене пайсем çине уйăрма тивет. Тепĕр енчен паянхи пурнăçра вĕрентекене ансатрах, ачана вара ăнланмалла пултăр тесе чылай пуç ватма тивет. Хальхи вăхăтпа пĕр тан утакан, кăсăклă вĕренӳ пособисем кăларма тăрăшатпăр.

_ Тĕрлĕ ĕç тетрачĕсем те сирĕн патăртах кун çути кураççĕ-çке...

_ Учебниксем тăрăх ĕçлеме меллĕ вĕсенпе. Нумай чухне ĕç тетрачĕсене хăвăрт илсе пĕтереççĕ. Çитмесессен каллех пичетлеме васкатпăр. Ачасем патне пĕтĕмпех вăхăтра çиттĕр тесе çунатпăр-çке.

_ Кĕнекесене тӳрех курттăмăн туянас пулсассăн хакĕ те самай чакать пуль?

_ Паллах. Ку ĕнтĕ шкул ачисемпе студентсем валли туяннă чухне усăллă. Палăртса хăварас килет, эпир вырăс шкулĕсем валли те кĕнекесем хатĕрлетпĕр. Акă, тĕслĕхрен: «Чăваш чĕлхи», 1 кл. (Г. В. Абрамова); «Чăваш чĕлхи», 7 кл. (Г.В. Абрамова); «Чăваш чĕлхи», 2 кл. (Игнатьева т. ыт. ). Пур учебника та çĕнĕ вĕренӳ стандарчĕсемпе килĕшӳллĕн хатĕрленĕ.

_ Кăçал мĕн çĕнни кĕтет пире?

_ 2013 çулхи планпа килĕшӳллĕн кăлармалли вĕренӳ кĕнекисене те авторсем çĕнĕ стандартсене шута илсе хатĕрлеççĕ. Вĕсен шутĕнче: «Чăваш чĕлхи», 3 кл. (Л. П. Сергеев, Т. В. Артемьева); «Тăван литература», 5 кл. (Н. Г. Иванова т. ыт. ); «Чăваш чĕлхипе литература олимпиадине иртересси» (Е. В. Андреева). Е. В. Еньккан «Родной край» вĕренӳ кĕнеки кун çути курмалла. Вăл вырăсла 8-мĕш класра ăс пухакансем валли пулать. Вĕсемсĕр пуçне вырăсларан чăвашла куçарнă учебниксем те пур: «Математика», 1-4 кл. (М. И. Моро т. ыт. ); «Пирĕн тавралăх», 3-4 кл. (А. А. Плешаков). Çавăн пекех Л. Сергеев 5-9 классем валли хатĕрленĕ «Диктантсен пуххи» пичетленсе тухрĕ. Унта экологи темисемпе çырнă текстсене кĕртнĕ. Кĕнекесенче литературоведсемпе методистсен шухăшĕсене, сĕнĕвĕсене шута илнĕ.

_ Вĕренӳ кĕнекисемпе пособисен редакцийĕнче пĕр йăнăшсăр ĕçлемелле. Учебника нимĕнле кăлтăксем те ямалла мар-çке. Асăрхануллă пулмалла.

_ Тĕрĕс. Эпир, кĕнеке издательствинче ĕçлекенсем, учебник пахалăхĕ аван пултăр тесе тăрăшатпăр. Авторсем вĕренӳ кĕнекисене хальхи пурнăçпа, çут çанталăк илемĕпе, халăх пултарулăхĕпе çыхăннă произведенисем кĕртме тăрăшаççĕ. Редакторсем текстсене редакцилесе якатас, художниксемпе дизайнерсем учебниксене илемлетес, техредакторсем материала лайăхрах вырнаçтарас тесе вăй хураççĕ. Пурте санитари нормисене пăхăнса ĕçлеççĕ. Çавăнпа пичетленсе тухнă учебниксен пахалăхĕ çӳллĕ шайра. Тата çакна палăртса хăварас килет, республикăра пĕртен-пĕр Чăваш кĕнеке издательствин çеç вĕренӳ кĕнекисемпе пособисем кăларма ирĕк пур. Унта ĕçлекенсене çакă та хавхаланса малалла тата лайăхрах тăрăшма вăй хушать.

Кристина Александрова калаçнă.

«Сувар». 22.03.2013

Юмахшăн çăмахсăр та юлма юрать

Пĕчĕк чухне кам юмах итлеме юратман-ши? Ас тăватăп-ха, шăллăмпа иксĕмĕр шав кукамая «çулăхаттăмăр», юмах ярса пама йăлăнаттăмăр. Йăлăхтарсах çитереттĕмĕр-тĕр ăна, юлашкинчен парăнатчĕ _ аранах халап çăмхине сӳтме пикенетчĕ. Çав хушăрах кĕнчелине тытатчĕ те çăм арлатчĕ. Анчах кăнтăр кунĕнче юптарса ларман. Чăваша унашкал йăла ют.

Çăвар карсах итлеттĕмĕр кукамая. Нимĕнле телевизор та, компьютер та кирлĕ пулман пире. Асамлă юмах тĕнчи нимрен те илĕртӳллĕрехчĕ, хаклăрахчĕ. Ухмах Йăван, патшан илемлĕ хĕрĕ, çын çиенсемпе вĕсене тĕп тăвакан паттăрсем, этем чĕлхипе калаçакан чĕр чунсем... Кашниех хăйне евĕрлĕ, кăсăк... Пархатарлă геройсем тĕрĕслевсем витĕр тухса, пăтăрмахлă лару-тăрăва уçăмлатса, йывăрлăхсене парăнтарса чунĕпе çирĕпленеççĕ. Ырри яланах усаллине çĕнтерет. Хĕнесе, кӳпкесе мар, чеелĕхпе те ăспа. Кукамай тата чĕрĕ, сăнарлă калама пĕлетчĕ. «Юмах ăсти сăмах шырама кивçене каймасть», _ тесе ахальтен шахвăртман-тăр ваттисем.

Унăн пуплевĕ яка, шыв юххи пек шăнкăр-шăнкăр... Итленĕçем итлес килет. Тинтерех Чăваш кĕнеке издательствинчен пичетленсе тухнă «Чувашские народные сказки» кĕнекене вара вуланăçем вулас килет. «Раççей культури» тĕллевлĕ программăпа килĕшӳллĕн Пичетпе массăллă коммуникацисен федераци агентстви пулăшнипе кун çути курнă вăл. Кăларăма Г.Матвеева пухса хатĕрленĕ, редакторĕсем _ Р.Крысинăпа А.Владимирова. Хайлавсене вырăсла С.Шуртаковăпа С.Григорьева куçарнă.

Икĕ пин экземплярлă тиражпа тухнă кĕнекене чăваш халăхĕн чи паллă та лайăх юмахĕсем кĕнĕ. Хăшĕ-пĕринпе пĕчĕклех паллашнă эпир, сăмахран, «Сармандей», «Лиса-плясунья», «Разборчивая невеста», «Девушка на луне»... Текстсене виçĕ ушкăна уйăрнă. Пĕрремĕш пая чĕр чунсем çинчен калакан юмахсем (пурĕ _ 7) кĕнĕ, иккĕмĕшне _ асамлă (15), виççĕмĕшне _ йăла юмахĕсем (19). «Юмаха пула çăмахсăр та юлăн», _ теççĕ те, кунашкаллисемшĕн юлма та юрать. Чун-чĕрене çывăх сăмахлăхсăр тунсăхланă чăваш халăхĕ çĕнĕ кĕнекене хапăлласах йышăнчĕ. Чаплă та яка хутпа, хытă хуплашкапа тухнăскерне тытма та кăмăллă. В.Бритвинăн ĕлккен те хӳхĕм ӳкерчĕкĕсене пăхса ытармалла мар. Вулама пуçăнсан вара _ чарăнма та çук. «Малалла мĕн пулать-ши? Ку юмахĕ мĕн çинчен-ши?» _ евĕрлĕ шухăшсем вĕçне çитичченех канăç памаççĕ.

Кĕнекене вăтам классенче вĕренекен ачасем валли тесе палăртнă пулин те, вăл кирек хăш ӳсĕмри вулаканшăн та интереслĕ пулмалла. «Чувашские народные сказки» _ чăн-чăн тупсăм, мĕн чухлĕ ăс вырнаçнă вĕт-ха унта! Тĕлĕнсе пĕтермелле мар, шахвăртса та вăлтса чăнлăх патне ертсе пырать кашниех. Ахăлтатса кулмалли, хурланмалли самантсем тем чухлех. Мана темшĕн уйрăмах «Козел и Баран» ятлă юмах килĕшрĕ. Качакапа такан тавçăрулăхĕ, «çухалса кайманлăхĕ» илĕртрĕç ахăртнех. Хăйсене кашкăр кĕтĕвĕ сырса илсен те качака таки аптăрамасть. «Мĕн пĕçерсе çийĕпĕр?» _ тет. Юлташĕ те ухмахах мар-мĕн. «Кашкăр пуçне пĕçерер», _ тесе сĕнет. Кăшт маларах асăрханă, пĕрле илнĕ михĕре пăтратаççĕ хайхискерсем. Çул çинче ăнсăртран тупнă кашкăр пуçне турта-турта кăлараççĕ. Кашнинчех çĕннине пахаланă пек кăн-кан пăхкалаççĕ, тиркешеççĕ тата. Юлашкинчен: «Çĕнĕреххи çук-им унта? Апла тăк, авă, кирек хăшне тыт та пус», _ тет качака. Паллах, кашкăр эшкерĕн тармалли çеç юлать. Сухаллă-мăйракаллă «хурахсенчен» хăрамасăр тăрайăн-и? Çитменнине, вĕсем кашкăр пуçне çиесшĕн, çĕççийĕ те çумрах апăршасен. Качакапа такана упа тăрă шыв çине кăларма тăрать. Анчах хăй те сиккипе тарать. Пуçтах выльăх-чĕрлĕх вăрман хуçин сехрине те хăпартать.

Мĕнех хушса калайăн кунта, вăхăтра ăсласа илни, лару-тăрăва парăнманни, ăна хăв майлă пăрса яни кирек мĕнле инкекрен те çăрăлса-хăтăлса тухма

пулăшаççĕ. Чи кирли _ пуçа усмалла мар, хăв вăйна шанмалла. Вара пăтăрмахсем те кулянмалли сăлтава мар, ăслай пухмалли меле, шаймăклă та хаваслă çул çӳреве çаврăнĕç.

Пыл пичкине тикĕт ярас шухăшлисем те çук мар пирĕн хушăра. Çавăнпа хăшĕ-пĕри чăваш халăх юмахĕсене вырăсла кăларнишĕн ӳпкелешме те пăхĕ. Анчах вырăс аудиторине тăван сăмахлăхăмăрпа паллаштармалла мар-им-ха пирĕн? Вырăсла хайлавсене ытти халăх ачисем те вулайĕç. Вăхăт çитĕ, чăвашла та çакăн пекех чаплă кĕнеке кун çути курĕ. Шанатпăр, кĕтетпĕр... Хальлĕхе вара мĕн пурришĕн хĕпĕртетпĕр, шăпамăра уншăн тав тăватпăр!

Ольга АВСТРИЙСКАЯ.

«Тантăш». 21.03.2013.

Чăвашла кĕнекесем те сутаççĕ. Илме васкăр!

Ĕпхÿри (Уфа) Октябрь проспекчĕпе аграри университечĕ патне çывхарса пыратăп. Пысăк çуртăн пĕрремĕш хутĕнче – кĕнеке лавкки. “Дом башкирской книги” ятлăскер. Шала кĕрсе курас терĕм. Кĕни пустуй пулмарĕ. Сулахай енчи çÿлĕксем çинче чăвашла кĕнекесем те пур иккен. Мĕн кăна çук: “Чăваш букварĕ”‚ “Пĕчĕккисен азбуки”‚ “Чăваш композиторĕсен юррисем”‚ хурт-хăмăр тытма вĕренмелли кĕнеке‚ вырăсла-чăвашла тата чăвашла-вырăсла словарьсем‚ “Изучаем чувашский язык” учебник‚ “История Чувашии” кĕнеке‚ “Силпи çăлкуçĕсем” альманах тата ыттисем те. Пурте ачасене шкулта вĕрентмелли‚ аслисене килте вуламалли кĕнекесем.

Уçă кăмăллă сутуçăсем патне пытăм. Калаçса кайрăмăр. Администратор пулакан Гузалия Ахметова та калаçăва хутшăнчĕ. Вăл каланă тăрăх ку кĕнеке магазинĕ юлашки çулсенче çеç уçăлнă иккен. Вăл çынсемшĕн майлă‚ хула варринче вырнаçнă. “Китап” кĕнеке издательстви уçнă ăна. Чăвашла кĕнекесене вара Шупашкартан илсе килсе сутаççĕ.
- Анчах чăвашсем пирĕн лавкка çинчен пĕлмеççĕ пулас‚ кĕнеке илме сахал кĕреççĕ‚ – пăшăрханать Гузалия. – Эпир вулакансем е учительсем ыйтсан Шупашкартан ытти кĕнекесем те заявка парса илсе килме пултаратпăр.
Магазин администрацийĕ чăваш вулаканĕсемпе‚ учительсемпе‚ шкул ачисемпе тата вĕсен ашшĕ-амăшĕсемпе‚ вулавăшсемпе пĕрле ĕçлеме хатĕррине пĕлтерет ĕнтĕ çакă. Апла пулсан пирĕн‚ чăвашсен‚ малашне ăçтан чăваш учебникĕсемпе кĕнекесем тупасси пирки пуç ватмалла мар. Хамăр патрах – Ĕпхÿрех – туянма пулать вĕсене. Республикăн шĕкĕр хулинче эпир ĕçпе час-часах пулатпăр. Çула май кĕр те çак лавккана хăвна килĕшекен кĕнекесене туян‚ çуккисене илсе килме заказ парса хăвар. Илсе килĕç. Пур япалапа усă курма пĕлер.
Шăнкăравласа пĕлмелли номер: 8 (3472) 246-09-55. Магазин адресĕ: г. Уфа‚ проспект Октября‚ 2. Вăл “Фирма “Мир”‚ “Аграрный университет” чарăнусен хушшинче вырнаçнă.
Аркадий РУСАКОВ‚ çыравçă.
"Урал сасси". 21.03.2013

Радиопередача

http://chuvashia.rfn.ru/region/rnews.html?id=47655&rid=453

Передача "Радио Чувашии" "Домашняя библиотека" от 25.03.2013.
Директор Чувашского книжного издательства В.П.Комиссаров подводит итоги прошлого года, рассказывает о планах работы на этот год.

Лауреатсене палăртрĕç

Красноармейски районĕнчи Нестер Янкас ячĕллĕ литературăпа искусство тата культура пĕрлĕхĕн правленийĕн черетлĕ ларăвĕ пулса иртрĕ. Унта 2012 çулшăн Нестер Янкас премине парас ыйтăва пăхса тухрĕç.

Чăваш литературипе искусствине тата культурине аталантарас енĕпе уйрăмах палăрнăшăн, 2012 çулхи пултарулăх ĕçĕнче çитĕнÿсем тунăшăн Нестер Янкас ячĕллĕ преми лауреачĕн хисеплĕ ятне 2 çын тивĕçрĕ.

1. Чăвашсен хальхи вăхăтри паллă çыравçи — Раççей Писателĕсен Союзĕн членĕ, Чăваш Республикин тава тивĕçлĕ культура ĕçченĕ, Çеçпĕл Мишши ячĕллĕ преми лауреачĕ Николай Петрович Ишентей — 2012 çулта Чăваш кĕнеке издательствинче пичетленсе тухнă “Планетăпа чĕре” ятлă сăвăсен кĕнекишĕн.

Вăл 1953 çулхи нарăсăн 14-мĕшĕнче Красноармейски районне кĕрекен Тури Шурçырма ялĕнче (халĕ Çĕрпÿ районĕ) çуралнă. Унтах пурăнать. Красноармейски вăтам шкулĕ хыççăн икĕ аслă пĕлÿ илнĕ. Ял хуçалăхĕнче, вĕрентес ĕçре, журналистикăра вăй хунă. Халĕ — “Капкăн” журнал редакторĕ. Нумай кĕнеке авторĕ.

Преми илме ăна районти Нестер Янкас ячĕллĕ пĕрлĕх правленийĕ тăратнă.

2. Районти тата республикăри хаçатсен активлă публицисчĕ, хурт-хăмăр ĕрчетес енĕпе çырнă нумай наука ĕçĕсен авторĕ Анатолий Иванович Скворцов 2012 çулта пичетленнĕ статьясемшĕн.

Вăл 1948 çулхи октябрĕн 3-мĕшĕнче хамăр районти Çĕньял Шетмĕ ялĕнче çуралнă, Вăрманкас Шетмĕ ялĕнче пурăнать. Мăн Шетмĕри вăтам шкул хыççăн, ĕçленĕ хушăрах, Чăваш ял хуçалăх институчĕн зоотехниксем хатĕрлекен факультетри хурт-хăмăрçăсен уйрăмĕнчен вĕренсе тухнă, чылай çул хушши хăйĕн специальноçĕпе тăрăшнă. Халĕ те “Пчеловодческое” ООО директорĕнче ĕçлет. Ку таранччен хурт-хăмăр ĕçĕн темисемпе тĕрлĕ хаçат-журналсенче, наука ĕçĕсен пуххисен кĕнекисенче 41 пысăк ĕç пичетленĕ.

Преми илме ăна Чăваш Республикинчи “Красноармейски районĕнчи “Ял пурнăçĕ” хаçат редакцийĕ” автономлă учрежденийĕн коллективĕ тăратнă.

Н. Ершов.
 «Ял пурнăçĕ». 05.03.2013.