Чувашское книжное издательство

Хотите в страну часов?

Как в древности измеряли время? Чем пользовались до изобретения современных часов? Где находятся главные часы Чувашии? Ответы на эти и другие вопросы найдутся в новой книге Юрия Семендера и Аристарха Дмитриева «Сехетсен çĕршывĕнче. В стране часов». Сборник стихов на чувашском и русском языках недавно увидел свет в Чувашском книжном издательстве.
На страницах издания юные читатели найдут много занимательных фактов о самых разных видах часов: солнечных, водяных, песочных, огненных. Каждому из них посвящены простые и легко запоминающиеся стихотворения. Также приведена краткая характеристика устройств.
Книга поможет ребятам в стихотворной форме изучить страну часов, узнать все о минутах, сутках, циферблате и цифрах на нем.


Владислав НИКОЛАЕВ.
"Республика", 14.02.2018.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

«Над картой Чувашии»

Недавно в Чувашском книжном издательстве вышла в свет книга В.А. Нестерова «Над картой Чувашии» (издание второе), предметом изучения которой являются именно географические названия.

Историко-топонимические заметки содержат общий обзор способов образования и лексического состава географических названий на территории Чувашской Республики по языковым и тематическим группам. Подробно рассмотрены чувашская топонимия, а также менее распространенные здесь названия русского, татарского, марийского и мордовского происхождения. Дан обзор названий, происхождение которых остается неизвестным. Привлечены малоизвестные картографические, письменные документы XVI‒XX веков, хранящиеся в государственных архивах.

Редактор издания – В.В. Степанов, художник – С.В. Бритвина, тираж – 1500 экземпляров.

СПРАВОЧНО

По современному списку в Чувашской Республике насчитывается 9 городов, 8 поселков городского типа, около 1700 сельских населенных пунктов; из них всего 40 % носят названия, исконное чувашское происхождение которых не вызывает сомнений. В числе нечувашских можно обнаружить названия, которые объясняются с языков соседних поволжских народов – татар, марийцев и мордвы. В названиях населенных пунктов на чувашском языке активнее всех участвует термин кас (вариант: касы; чув. кас, касси). Из 1809 селений названия 435 образованы с формантом кас.

«Знамя труда», Ядринская районная газета.

17.02.2018.

 

 

 

Вĕрентекенсен пулăшуçисем – «Чăваш чĕлхи вĕрентмелли меслет кăтартăвĕсем»

Чăваш чĕлхине тăван мар чĕлхе пек вĕрентес ĕçре учителе вĕренӳ пособийĕпе ĕç тетрачĕ пысăк пулăшу кӳреççĕ. Çавăн пекех меслет кăтартăвĕсем те пĕлтерĕшлĕ вырăн йышăнаççĕ. Вĕсем кулленхи вĕренӳ процесне йĕркелесе пыма, тĕп принципсене пăхăнса пурнăçлама пулăшаççĕ.

Çак кунсенче Чăваш кĕнеке издательствинче харăсах тăватă пособи пичетленсе тухрĕ – пĕтĕмĕшле пĕлӳ паракан вĕренӳ организацийĕсен 1-мĕш, 2-мĕш, 3-мĕш, 4-мĕш класĕсенче вĕрентекенсем валли «Чăваш чĕлхи вĕрентмелли меслет кăтартăвĕсем» кун çути курчĕç. Вĕсене В.И. Игнатьева, Н.Н. Чернова, Л.В. Николаева хатĕрленĕ, редакторĕсем – Н.В. Вечеркина тата А.Г. Владимирова. Тиражĕ – 600-шер экземпляр.

Кĕнекесем Федерацин патшалăх вĕренӳ стандарчĕпе килĕшсе тăраççĕ. Вĕсем пуçламăш классенче чăваш чĕлхине çӳлерех асăннă авторсем туса хатĕрленĕ программăпа вĕрентмелли вĕренӳ комплектне кĕреççĕ. Меслет кăтартăвĕсенче ачасене чăваш чĕлхине вĕрентес ĕçĕн тĕллевĕсемпе задачисене уçса панă, вĕренӳ кĕнекипе тата ĕç тетрачĕпе ĕçлеме пулăшакан сĕнӳсем панă.

Пĕтĕмĕшле илсен, кăларăмсем умĕн каланинчен, тематика планĕнчен, кашни урокăн юхăмне кĕскен çырса кăтартнинчен тăраççĕ. Кӳртĕм пайра авторсем ачасен чăвашла пуплевне аталантарассин тĕп уйрăмлăхĕсене, чăваш чĕлхи урокĕсен хăй евĕрлĕхне çутатса пама тăрăшнă. Пĕтĕмлетӳсене шкулта нумай çул вăй хуракан, мал шухăшлă, пуян опытлă учительсен ĕçĕсем çине таянса тунă. Вĕренекенсен пĕлĕвне тĕрĕслемелли тата хакламалли виçесем программăна тивĕçтереççĕ.

Кĕнекесенче тематика планĕсем пурри те учительсемшĕн питĕ усăллă, мĕншĕн тесен вĕсем ĕçе тĕрĕс, çирĕп тытăмра йĕркелеме май параççĕ, мĕн кирлине куç умĕнче тытса тăма пулăшаççĕ. Уроксен юхăмĕсене çырса кăтартнинче вара кӳртĕмре каланă тĕп шухăшсем уçăмлăн палăраççĕ.

Кăларăмсене пуянлатакан харкам пайсем те пур. Сăмахран, «Чăваш чĕлхи вĕрентмелли меслет кăтартăвĕсем. 1 класс» кĕнекене физкультура саманчĕсем ирттермелли материал кĕртни паха. 2-мĕш классене чăваш чĕлхи вĕрентмелли меслетлĕх кăтартăвĕсен пособийĕнче «Ачасен пĕлӳ хăнăхăвĕсене тĕрĕслемелли ĕçсем» тата «Класра куллен усă куракан предложенисем» пайсем вырăн тупнă. Текстсем ачасен çыхăнуллă пуплевне кăна мар, чĕлхе материалне вĕрентме-çирĕплетме те пулăшаççĕ.

Паллах, кашни вĕрентекен уроксене хăйне майлă, хăй пĕлнĕ пек ирттерме пултарать, анчах алă айĕнче яланах меслет кăтартăвĕсен пособийĕ пулмалла, тата çакна асра тытмалла: чăваш чĕлхи вĕрентнин тĕп тĕллевĕ – ачасене кулленхи пурнăçра чăвашла хутшăнма вĕрентесси.

Ольга ИВАНОВА.

«Канаш», Чĕмпĕр Ен чăвашĕсен хаçачĕ,

05.01.2018.

Халăх поэзийĕ виçĕ чĕлхепе янăрать

Çак кунсенче Чăваш кĕнеке издательствинче «Çĕр çавра юрă» ятлă илемлĕ кăларăм пичетленсе тухрĕ. Пухса хатĕрлекенĕ – Михаил Кондратьев, ӳнерçи – Станислав Юхтар. Мĕнлерех кĕнеке-ха вăл?

«Чăваш халăхĕн тăват йĕркеллĕ юррисене вуласа пынă май акă мĕн асăрхатăн: çав юрăсен ятне манăçа туха пуçланă терминпа – халăх ят панă «çавра юрăсем» тесе кăтартнă, ку юрă е унăн пĕр «вĕçленнĕ» çаврăмĕ тенине пĕлтерет. Çавра юрăсенче хура-шур курса ӳснĕ çын пурнăçĕн чи хаклă ăнлавĕсем – ашшĕ-амăшĕ, ачисем, тăван-пĕтен, ĕç, чыс, шăпа, илем, пурнăçри савăнăçпа хурлăх – тĕпре тăраççĕ», – тесе палăртать кĕнекене пухса хатĕрленĕ Михаил Григорьевич. Çавра юрăсем кĕнекере чăвашла çеç мар, вырăсла (Михаил Кондратьев куçарнă) тата акăлчанла (куçаруçи – Питер Франс) пичетленнĕ.

Чăвашсен çавра юррисене перссен рубаи, яппунсен танки, турккăсен мани йышне кĕртет вăл. Çавра юрăсенче параллельлĕх тĕпре. «Кĕмĕл çĕрĕ çыруллă, тăхнăр çыру пĕтиччен. Пĕр юрланă юррине аснăр асран кайиччен.

Сăвăсене шухăшĕсене кура тĕрлĕ сыпăксене ушкăнланă: юррăн пĕлтерĕшĕ, пурнăçри ырăлăхпа сывлăх, кил-çемье илемĕ çинчен тата ытти те.

О. ФЕДОРОВА,

Чăваш кĕнеке издательствин редакторĕ.

«Пирĕн сăмах», Сĕнтĕрвăрри район хаçачĕ,

27.01.2018.

Хĕрарăм шăпине уçса паракан кĕнеке

Хĕрарăм _ пурнăç чечекĕ, кил вучахĕн управçи. Унсăр кил-çуртăн илемĕ те, хăчĕ те çук. Пур çĕре те ĕлкĕрмелле, тем тĕрлĕ ĕç те тумалла унăн: пӳрт-çуртри, картишри тирпейлĕхпе тасалăхшăн тăрăшмалла, ачи-пăчине тĕрĕс-тĕкел çитĕнтерессишĕн ăшталанмалла, упăшкине юрама пĕлмелле... Ахальтен мар ваттисем: «Хĕрарăм аллинче хĕрĕх тĕрлĕ ĕç вылянать», _ тенĕ.

Ку калаçăва ăнсăртран пуçармарăмăр: çак кунсенче Чăваш кĕнеке издательствинче çĕнĕ кăларăм пичетленсе тухрĕ. Вулакансем патне Елена Мустаевăн «Уй варринче çинçе хăва» кĕнеки (пухса хатĕрлекенĕ _ Василий Кервен, редакторĕ _ Ольга Иванова, ӳнерçи _ Екатерина Васильева) çитрĕ. 1000 экземплярпа кун çути курнăскере вуникĕ калавпа тăватă повесть кĕнĕ.

Хайлавсенче тĕпре _ чăваш хĕрарăмĕн шăпи. Телейĕпе çумăнах хурлăхĕ çӳрет, савăнăçĕ куççульпе ылмашăнать. Çапла, хĕрарăм кун-çулĕ нихăш вăхăтра та çăмăл мар. Чунра-юнра чăтăмлăх упранни тата ырра шанни кăна малалла талпăнма пулăшаççĕ, кирек мĕнле йывăрлăха та парăнтарма вăй-хал хушаççĕ. Елена Мустаеван сăнарĕсем темĕнле инкек-синкекре те çынлăха, кăмăл çирĕплĕхне çухатмаççĕ. Вĕсен пархатарлăхĕпе тӳсĕмлĕхĕ чăннипех те тĕлĕнтереççĕ.

Калавсемпе повеçсенче сăнланнă ĕçсем тĕрлĕ саманара пулса иртеççĕ: ĕлĕкхи пурнăç ӳкерчĕкĕсем хальхипе ылмашаççĕ. Акă «Шак-шак-шак!» калаври хĕрача така сутма пĕчченех каять. Килти пĕртен-пĕр выльăха пасара çавăтса кайма нуша хистет. Çавăнпа хĕрача такана хаклăрах сутма чееленнинчен тĕлĕнме кирлĕ мар-тăр. «Хĕр курни» калаври ачасем çĕнĕ çын курма васкаççĕ. «Айăп» ятлинче сăнланнă ĕçсем вăхăчĕпе пире çывăхрах. Ултав тата ылхан мĕн патне илсе çитерме пултарнине витĕмлĕн кăтартса панă Е.Мустаева. «Каллех ыйхă килмест» хайлавра паянхи пурнăç мала тухать.

Этем чунĕ кирек хăш ĕмĕрте те телейпе юратушăн çунать. Тепĕр чухне ку туртăм ăссăрла ĕçсем тума хĕтĕртет. Çакна «Айăппа асап (Ют ялта)» повеçре тӳрех асăрхатпăр. Ирина хăйĕн телейĕшĕн çунса пуçне йăлт çухатать: çын упăшкине хапсăнма та вăтанмасть, амăшне юмăçа яма та хăрамасть. «Юмăç юхăнтарнă, тухатмăш тустарнă», _ тени асра та çук. Петр Люкин çамрăк агронома тĕл пулсан Ирина ăна мăшăрĕпе тĕпренчĕкĕнчен сивĕтесшĕн. Анчах çынна хурлăх кăтартса ăраскаллă пулайĕ-ши вăл. Петĕр арăмĕ Аниççа çăмăллăнах парăнĕ-ши. Ку ыйтусен хуравĕсене вулакансем кĕнекепе паллашсан тупайĕç.

«Уй варринче çинçе хăва» повеçри Санька ачаллах тăлăха юлать. Амаçури амăшĕн пусмăрне тӳсме тивсен те, пĕчĕклех нуша кулачне тутансан та хуçăлса ӳкмест вăл. Хуйхи-суйхине ĕçпе пусарать, шав пуласлăх пирки шухăшлать. «Ир такăнсан _ каçчен» тенĕ пек, юратнă çынпа пĕрлешсен те нумай юп курса пурăнаймасть Санька: хăрушă инкек кĕтмен çĕртен пырса çапать. Каллех «çанталăк улшăнса каять» вара... Мĕн кăна тӳсме тивмест çамрăк хĕрарăмăн: çухату, элек, терт-асап, усал сăмах... Хĕрарăмăн йывăр шăпине ĕненмелле те тарăннăн кăтартса парать çыравçă.

Ольга АВСТРИЙСКАЯ.

«Канаш», Чĕмпĕр Ен чăвашĕсен хаçачĕ,

15.12.2017.