Чувашское книжное издательство

Зоя Романова: «В этой книге я отобрала самое лучшее из того, что творила многие годы»

Имя Зои Васильевны Романовой хорошо известно русскоязычным ценителям чувашской литературы. Большинство произведений чувашских авторов зазвучали на русском благодаря ее перу. За пятьдесят лет творческой работы она перевела произведения многих чувашских писателей: М.Трубины, М. Ильбека, Ф.Уяра, А. Кибеча, Ю.Силэм… Ей легко даются как детские произведения (Ю.Силэм "Яблонька"), так и исторические романы (Ф.Уяр "Близ Акрамова"). Почему она выбрала именно профессию переводчика, пробовала ли писать свои произведения, какие работы оставили в ее душе глубокий след — об этом рассказывает ее новая книга «Не переводом единым…», изданная недавно в Чувашском книжном издательстве. Издание состоит из нескольких разделов, раскрывающих творчество Зои Васильевны. Ознакомившись с книгой, я решила пообщаться с ней лично, чтобы все узнать из первых уст.
– Зоя Васильевна, что вас вдохновило на создание этой книги?
– Вдохновили мои переводы, потому что их накопилось много. Но не только они: в разделе «Своя колея» как раз мое оригинальное творчество. Писала свои произведения, конечно, не всегда и нерегулярно: как случается в переводческой деятельности — когда событие зацепит. Я вдохновлялась реальными случаями из жизни, делала наброски, а потом редактировала их. А бывало и так, что написала, а потом думала: «Мне это интересно. А будет ли интересно читателю?» – и надолго откладывала. В этом сыграла свою роль моя редакторская практика, потому что требования к авторам повышенные и в результате – к себе тоже. (Зоя Васильевна проработала в Чувашском книжном издательстве 15 лет: сначала корректором, затем редактором-стилистом русских изданий. — Авт.)
– Как долго и насколько тяжело шла работа над этой книгой?
– В основном тексты уже были опубликованы – я имею в виду критические статьи. Их печатали в газетах, журнале «ЛИК». Заново все пересмотрела, где-то немного переработала. Книга была подготовлена к печати к моему семидесятилетию – пять лет назад. Но план есть план. За это время кое-что добавила, обновила.
– А какой смысл вы вкладывали в название книги?
– Самый прямой, что я занимаюсь не только переводом.
– С какими проблемами приходится сталкиваться в процессе перевода?
– Признаюсь, я кропотливо не изучала письменный чувашский язык, грамматику знаю плохо, хотя в школе у нас он преподавался. Из класса я была одна русская, и меня освобождали от этих уроков. В то время все говорили между собой на чувашском, но считали, язык учить совершенно необязательно. Изредка бывала на уроках чувашского языка и разговорный язык, конечно, освоила. Помню, мы сидели за партой с Марьей Главинской, сельской девочкой. Она со мной общалась исключительно на чувашском. Даже потом, уже взрослые, когда мы с ней встречались, она обращалась ко мне на своем родном языке. Но говорить публично на чувашском никогда не решусь.
– Выходит, вы изучали чувашский язык по своей инициативе?
– Да, самостоятельно. Я из русской семьи, но деревня наша смешанная. Соседями были чуваши, татары, русские и даже мордва. Каждый разговаривал на своем языке. И мы приобщились.
– Как вы считаете, в чем главное достоинство вашей книги?
– Это должен решать читатель, но мне самой очень дороги переводы. Не зря первый раздел, посвященный им, назвала «Жемчуг, оправленный в русское слово». Я знаю, что жемчуг чувашами очень ценится. У Василия Давыдова-Анатри была поэма «Чеменпе Мерчен» (Чемень и Мерчень). У Юлии Силэм есть героиня Мерченпи – «жемчужная девушка». Поэтому я назвала чувашское слово жемчугом и оправила его в русское. Вроде получилось неплохо. Надеюсь, читатель обратит внимание на автографы на форзаце — я их хотела выделить особо, но из-за объема пришлось сократить. Эти автографы мне очень дороги: многих, кто их мне дал, уже нет в живых…
– В чем заключаются сложность работы переводчика?
— Однозначно сказать нельзя. Для меня трудности составляют названия птиц, животных. Я, конечно, знаю их перевод, но для уточнения заглядываю в словарь. Сложно переводить обычаи. Помню, как работала над переводом романа Федора Уяра «Близ Акрамова». Когда переводила первую книгу «Тенёта», Федор Ермилович был жив, и я с ним могла согласовать интересующие меня вещи, спросить, где что непонятно. Он прочитывал все от корки до корки не только мой рукописный перевод, но еще и корректуру. У него было очень тонкое чутье языка. А со второй книгой работать оказалось, конечно, сложнее: его уже не было в живых. Во второй книге «Беглец» уже описывается крестьянская война, картофельные бунты. Пришлось самой изучать все это, заглядывать в книги по истории, энциклопедии, чтобы не было «ляпа». С историческим романом работать нелегко. И не так уж много работ подобного жанра у чувашских авторов.
– Вы часто пишете свои произведения?
— Все уже прошло. Мне, конечно, хочется с кем-то поделиться своими переживаниями, изложить это на бумаге. Были мысли начать заново, но, наверное, я правильно сделала, что выбрала перевод. Что лучше получается – то и делаю. Тем более меня хвалил такой великий переводчик как Николай Михайлович Любимов, который всю западную литературу, наверное, перевел – с французского, немецкого, испанского. Романы Мопассана, Сервантеса – это все его переводы. В Чувашию он приезжал по заданию от Союза писателей России: найти переводчика с языка оригинала, чувашского. Тогда он меня заметил, и мы приступили к работе. Потом я с ним долго переписывалась, он требовал присылать все мои переводы. Я хочу сказать, что мне повезло, что был такой человек.
– Какую задачу вы ставили перед собой, когда составляли эту книгу?
– То, что я включила в книгу – самая квинтэссенция. В этой книге я отобрала самое лучшее, на свой взгляд, из того, что творила многие годы. Хочется, чтобы люди, далекие от чувашской литературы, прочли их, и может быть, даже заинтересовались.

Беседовала Ксения СКВОРЦОВА,
студентка ЧГУ.
"Грани", 28.04.2017.

«Хветĕр Уяра куçару ĕçĕнчи хреснаттем тесе шутлатăп...»

Зоя РОМАНОВА:

«Хветĕр Уяра куçару ĕçĕнчи хреснаттем тесе шутлатăп...»

Чăваш Республикин литературăпа искусствăри ĕçсемшĕн паракан патшалăх премине илме 2016 çулшăн Зоя Романовăна (Филипповăна) Хветĕр Уярăн икĕ кĕнекерен тăракан «Шурча таврашĕнче» романне вырăсла куçарнăшăн тăратнă. Роман 2012 çулта Чăваш кĕнеке издательствинче «Близ Акрамова» ятпа пичетленсе тухнăччĕ. 50 çул хушшинче нумай-нумай чăваш çыравçин хайлавĕсене вырăс чĕлхипе çĕнĕ пурнăç парнеленĕ паллă куçаруçа Хветĕр Уярăн икĕ томлă романне мĕнле куçарни çинчен каласа пама ыйтрăмăр.

– Зоя Васильевна, Хветĕр Уярпа ĕçлесси мĕнрен пуçланчĕ.

– Чăн малтанах çакна каласшăн: Федор Ермилович Уяр – манăн куçару ĕçĕнчи чи пĕрремĕш вĕрентекен те, хавхалантаракан та. 1965–1966 çулсенче эпĕ Чăваш кĕнеке издательствинче вырăс кăларăмĕсен редактор-стилисчĕ пулса ĕçлеттĕм. Ман алла Г.Харлампьевăн ачасем валли çырнă кĕнеки лекрĕ, куçараканĕ Мускавранччĕ. Пĕр калавĕнче «хурăн йывăçĕнчен хыр йĕкеллисем тăкăнатчĕç» тата ытти çавăн йышши «илемлĕхсем» лăк тулличчĕ... Кĕнекене кăштах та пулин йĕркене кĕртес тĕллевпе Герасим Дмитриевичран чăвашлине ыйтса илтĕм те вырăсла çĕнĕрен куçартăм теме те пулать. Мана, паллах, куçаруçă тесе мар, редактор тесе кăтартрĕç. Издательствăра вăл вăхăтра Ф.Уяр аслă редакторта ĕçлетчĕ. Вăл эпĕ чăвашларан тӳрех вырăсла куçарма пултарнине курсан хăйĕн «Кăмака юсани» калавне куçарса пăхма сĕнчĕ. Куçару ăна килĕшрĕ пулмалла, ырларĕ, малалла та ку енĕпе ĕçлеме сĕнчĕ. Манран куçаруçă пулма пултарассине чи малтан вăл асăрхарĕ, ĕçĕмсемпе кăсăклансах тăчĕ, хăйĕн калавĕсене, çулçӳрев очеркĕсене куçарма паратчĕ. Пĕррехинче вăл мана «Шурча таврашĕнче» дилогин пĕрремĕш романне – «Танатана» – куçарма шанса пачĕ. Çапла вара эпĕ Уяра чăннипех те хамăн куçару ĕçĕнчи хреснаттем тесе шутлатăп.

– «Танатана» унччен те вырăсла куçарнă вĕт-ха. Вăл Шупашкарта та, Мускавра та пичетленнĕ. Йывăр пулмарĕ-и, хăратмарĕ-и пĕрре куçарса кăларнă романа тепĕр хут алла тытма.

– Пĕрремĕш хут «Танатана» чăвашла пĕлмесĕр, йĕркепĕрлĕх çине таянса Мускав куçаруçи куçарнăччĕ. Çавнашкал ĕç, паллах, Федор Ермиловича тивĕçтерме пултарайман. Эпĕ çав куçарăва паянхи кунччен те вуламан. Лайăх-и вăл, япăх-и. Нимĕн те калама пултараймастăп. Федор Ермилович «Танатана» оригиналтан куçарма ыйтсан савăнсах килĕшрĕм. Куçарăвăн кашни пайне питĕ тĕплĕн вуласа тухатчĕ вăл, асăрхаттаратчĕ. Асăрхаттарăвĕсем вара унăн яланах тĕрĕс те вырăнлăччĕ. Тĕслĕхрен, пĕррехинче пĕр предложенире эпĕ причастиллĕ сăмах çаврăнăшĕсемпе ытлашширех усă курнăччĕ: «...кошка и собака, вечно всего боящиеся и дрожащие от страха...» Уяр çак вăрăм сăмах çаврăнăшне пĕр сăмахпа – «пугливые» – улăштарма сĕнчĕ... Питĕ çивĕч туятчĕ вăл вырăс чĕлхине, сайра усă куракан вырăс сăмахĕсемпе, сăмах çаврăнăшĕсемпе интересленетчĕ. Пĕррехинче манран: «Молчи, не высовывайся» тенине пĕр сăмахпа мĕнле калама пулать.» – тесе ыйтрĕ. Хăех хуравне каларĕ: «Никшни». Асăрханса, сăпайлăн, «никшни» тесе тӳрлетрĕм...

Çавăнпа та, Уяр пек пулăшакан автор пур чухне, ним хăрамасăрах «Танатана» куçарма килĕшрĕм. Сăмах май, эпĕ куçарнă «Таната» Шупашкарта та, хыççăнах Мускавра та пичетленсе тухрĕ. Куçарăва Мускаври издательствăна сĕнекенни манăн тепĕр аслă вĕрентекенĕм Н.Любимов куçаруçă пулчĕ.

– Уяр пирки питĕ тимлĕ, çирĕп ыйтакан автор, редактор тетчĕç. Питĕ чăкăлташса йышăнмарĕ-и сирĕн куçарăва. Тата çакна та ыйтса пĕлес килет: ытти çыравçăсене куçарнă чухнехипе танлаштарсан раснарах йывăрлăхсем тухса тăмарĕç-и.

– Каларăм ĕнтĕ, манăн куçарусемпе паллашнă чухне Федор Ермилович çав тери сăпайлăн, систерсе кăна, асăрхаттаратчĕ. Ку – пултарулăх ĕçĕнче йĕркеллĕ япала. Эпĕ унăн асăрхаттарăвĕсене ăнланма, шута илме тăрăшаттăм. Тата çакна та каламалла: вăл ал çырусене кăна мар, корректурăсене те вулама тăрăшатчĕ. Пысăк тав ăна тĕрĕс те тӳрĕ асăрхаттарусемшĕн. Дилогин пĕрремĕш кĕнеки авторĕ пурăннă чухнех Мускавра та, Шупашкарта та кун çути курчĕ. Иккĕмĕш кĕнекине – «Таркăна» – вара Федор Ермиловичăн çивĕч те тĕрĕс асăрхаттарăвĕсемсĕрех куçарма тиврĕ. Вăл 2000 çулта пирĕнтен яланлăхах уйрăлса кайрĕ.

Сăмах май, хăй вăхăтĕнче мана Писательсен союзне кĕме рекомендаци паракансем те аслă вĕрентекенĕмсем Ф.Уярпа Н.Любимов тата пултарулăхри тусăм В.Захаров пулчĕç. Тав вĕсене уншăн.

– «Шурча таврашĕнче» дилогин пĕрремĕшпе иккĕмĕш кĕнекисене – «Таната» тата «Таркăн» романсене – куçарас ĕçри пысăк, 20 çула яхăн тăсăлнă тăхтав мĕнпе çыхăннă-ши.

– «Таркăна» Федор Ермилович нумай вăхăт хушши çырчĕ, сыпăкăн-сыпăкăн пичетлесе пычĕ. Вĕçленĕ хыççăн мана вырăсла куçарма сĕнчĕ. 90-мĕш çулсемччĕ ун чухне. Эпĕ шăпах «Хура çăкăра» куçараттăмччĕ. Икĕ пысăк япалана харăсах тытăнма йывăр паллах. Стиль тĕлĕшĕнчен те Уярпа Илпек – расна. Çавăнпа та «Таркăна» куçарма тытăнасси те, тытăннă хыççăн куçарасси те йывăррăн, вăрахăн пулса пычĕ. Кунсăр пуçне 90-мĕш çулсем... Паян пурăнмалăх çăкăр тупасчĕ тенĕ вăхăтсем... Пысăк калăпăшлă япаласемпе ларассинчен ытларах хăвăрт тумалли пĕчĕкрех хайлавсемпе ĕçлеме тиветчĕ.

Шăпах çав вăхăталла, эпĕ хăвăрт куçарайманнине кура, Уяр темле çамрăк куçаруçăпа калаçса татăлнă. Вăл кам иккенне паян кунчченех пĕлместĕп. Лешĕ ăна, ахăртнех, вăраха тăсмасăр куçарса пама шантарнă. Вара Федор Ермилович мана курсан шутсăр аванмарланса «эсир ман романа куçарасшăн мар пуль, вăл сире килĕшмен пуль» тата çавăн евĕр темскерсем кала пуçларĕ... Эпĕ, паллах, хирĕçлемерĕм, енчен те куçаруçă тупăннă, автор ăна шанать пулсан ĕçлетĕр, тархасшăн, куçартăр. Куçарса хунă 20-25 страницăна та сĕнтĕм. Анчах та куçаруçи тупăннă пекех хăвăрт çухалнă-мĕн. Çапла вара чунтан хисепленĕ писатель умĕнче хама аван мар туйса вăл 85 çул тултарнă ятпа ирттернĕ литература каçĕнче Федор Ермиловича пĕтĕм халăх умĕнче «Таркăна» куçарма сăмах патăм. Шел, вăл тепĕр çулах çĕре кĕчĕ, куçарса пĕтерессе кĕтсе илеймерĕ...

– Пĕтĕмĕшле илсен мĕнлерех хакланă пулăттăр Уярăн вырăсла тухнă дилогине.

– Кунта ĕнтĕ чăн малтанах Федор Ермиловичăн пысăк таланчĕ пирки каламалла. Пысăк ăс-хакăлпа, чунпа çырнă романсем вĕсем «Танатапа» «Таркăн». Эпĕ те, пултарнă таран, чун витĕр кăларса куçарма тăрăшрăм. Романсен чĕлхи – чăн-чăн вырăс чĕлхи, чунĕ, ăш-чикки вара чăн-чăн чăваш тĕнчи, чăваш пурнăçĕ пултăр тесе вăй хутăм.

Критиксем пысăк çак ĕçе, пысăк пулăма курманни – урăх сăмах. Ахăртнех, критикĕсем те çукпа пĕрех, çавăнпа та темле капашсăр, вышкайсăр çӳллĕ пулăма та паянхи кун никам та асăрхамасть. Пĕртен-пĕр Ю.Артемьев кăна асăрхарĕ, 2 томлă «Близ Акрамова» кĕнеке валли тулли те сĕтеклĕ хыçсăмах çырса пачĕ. Критикĕсем, ан тив, çук тейĕпĕр, анчах пирĕн çыравçăсем те пĕр-пĕрин кĕнекисене вуламаççĕ. Ăçта унта пичетре пĕр-икĕ сăмах каласси – Турă сыхлатăр! Уяр вара мĕн тухнине йăлтах вуласа пыратчĕ, час-часах пичетре хăйĕн шухăшне пĕлтеретчĕ.

Вырăс чĕлхи, тĕрĕсрех каласан, вырăсла куçарусем чăваш литературине сывлăш пекех кирлĕ, унсăрăн антăхса пăчланма пултарать вăл. Çавăнпа та хăть те хăш чăваш кĕнеки те вырăсла тухни, паллах, лайăх пулăм. «Шурча таврашĕнче» пек тарăн та пуян, талантлă дилоги вырăсла тухни вара пушшех те лайăх. Ун урлă, ăна вуласа пĕтĕм Раççейри, тĕнчери халăхсем чăваш пурнăçĕпе, чăваш халăхĕн историллĕ кун-çулĕпе паллашма пултарĕç, романри чĕрĕ те тарăн сăнарсем вĕсен чĕринче нумайлăха юлĕç.

Марк БОРИСОВ калаçнă.

«Хыпар», 21.04.2017.

Юрий АРТЕМЬЕВ, литература критикĕ, филологи ăслăлăхĕсен докторĕ, профессор, ЧР Патшалăх премийĕн лауреачĕ:

– Куçару ĕçĕн аслă ăсти Н.Любимов З.Романовăн куçару пултарулăхне питĕ пысăка хурса хакланă. «Зоя Романова, – тенĕ вăл, – хăй куçаракан хайлавра пурăнма тытăнать. Çавăнпа та вулакан, унăн куçарăвĕсене вуланă чухне, йăлтах хăй куçĕпе курать, хăй хăлхипе илтет. Романова куçарăвĕсен чĕлхи – уçă, сăнарлă, таса, чĕрĕ вырăс чĕлхи». Пысăк ăста каланă сăмахсем «Шурча таврашĕнче» куçарура та тӳрре килни чăннипех те савăнтарать.

 

 

 

 

 

 

 

 

Аристарх ДМИТРИЕВ, куçаруçă, çыравçă, ЧР Патшалăх премийĕн лауреачĕ, РФ культурăн тава тивĕçлĕ ĕçченĕ:

– Чăваш халăх писателĕ Хветĕр Уяр Зоя Романовăна Писательсен союзне кĕме пил панă чух унăн пултарулăхĕ пирки çапла хакларĕ: «Зоя Васильевна чăвашларан куçарать, «подстрочник» текен хушма текстран мар. Чăваш чĕлхи те, вырăс чĕлхи те уншăн тăван. Куçармалли хайлава ăша хывса вăл автор кăмăлĕпе пурăнма тытăнать, çав вăхăтрах ăна хупласа хумасăр, ытлашши юсамасăр, кĕскетӳ-вăрăмлатусăр куçарать. Зоя Васильевна чăваш çыравçин чăн-чăн сăнне вырăс вулаканĕ умне кăларса тăратать, сăмахăн пĕр пĕлтерĕшне те, деталĕн пĕр паллине те манса хăвармасть». Çак сăмахсене Федор Ермилович чăн малтан, паллах, хăйĕн хайлавĕсен куçарăвĕсем пирки каланă. Паянхи кун пирĕн хушăра пурăннă тăк «Шурча таврашĕнче» романăн иккĕмĕш томĕ – «Таркăн» – пирки те çаплах каланă пулĕччĕ вăл. Чăннипех те талантлă, чĕрĕ, тĕрĕс, пуян куçару.

 

 

 

 

 

 

Борис ЧИНДЫКОВ, çыравçă, куçаруçă, ЧР Патшалăх премийĕн лауреачĕ:

– «Шурча таврашĕнче» романăн вырăсла куçарăвĕ – питĕ тĕплĕ куçару, çав тĕплĕх сăмах-сăмах таранччен тенĕ пекех палăрса тăрать. Анчах çав вăхăтрах йĕркепĕрлĕх, подстрочник мар ку, ирĕклĕ, тулли, илемлĕ куçару. Куçарура оригиналăн содержанийĕ нимĕн чухлĕ те çухалман, стилĕ нимĕн чухлĕ те пăсăлман. «Шурча таврашĕнче» кĕнекен вырăсла тухнă икĕ томĕ чăннипех те вырăс сăмахĕсемпе эрешленĕ чăваш мерченĕ.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

У каждой деревни свой символ

Ее историю расскажут звери и птицы
Красочная книга «Гербы и флаги современной Чувашии» вышла в Чувашском книжном издательстве. Ее авторы — широко известные геральдисты Вадим и Галина Шипуновы. Впервые под одной обложкой собраны все действующие в республике гербы и флаги: их цветные изображения, геральдические описания и символика. 
При этом каждый из них официально зарегистрирован Геральдическим советом при Президенте России. Основными элементами многих гербов и флагов, автором которых является В. Шипунов, стали птицы, деревья и растения, а также животные. Среди самых любимых в Чувашии геральдических птиц — голубь как символ мира, сова — мудрости, серебряный сокол — мужества. Из растений на чувашских гербах чаще всего встречаются листья дуба — символ мощи, а из зверей — волчица и рысь.
С каждым из геральдических знаков связана своя история. К примеру, необычным получился герб и флаг Чагасьского сельского поселения Канашского района. За основу автор взял изображение старого железнодорожного моста, который расположен в деревне Мокры Канашского района. Ключ под одной из арок моста символизирует жизнь и богатство. Наверняка привлекут внимание читателей также герб и флаг Альбусь-Сюрбеевского сельского поселения Комсомольского района. На них изображен серебряный бобер — символ трудолюбия, прилежания и настойчивости. Книга раскроет, почему автор выбрал именно это животное. А вот на гербе и флаге Эльбарусовского сельского поселения Мариинско-Посадского района сияет ангел-хранитель, и снова ответ, почему именно так, можно найти в издании.
Современная муниципальная символика Чувашии отвечает историко-культурным, экономическим, географическим и иным особенностям республики и соответствует самым высоким геральдическим стандартам, подтверждают эксперты.

Ольга ФЕДОРОВА,
ведущий редактор Чувашского книжного издательства.
"Советская Чувашия", 20.04.2017.

«Кĕнеке - чĕрĕ, унра чунлăх пур»

Эсир сăнанă-и: хăш-пĕр ача пĕрремĕш утăмсем тума пуçласанах пултарулăхĕпе палăрать. Ыттисенчен раснарах шухăшлавĕпе, хăйне евĕрлĕ тавра курăмĕпе тĕлĕнтерет. Кунашкаллисене аслисен хушшинче те асăрхама пулать. Вăрнар районĕнчи Пăртас ялĕнче кун çути курнă Ольга Иванова (Австрийская) шкул сукмакне такăрлатма тытăнсанах тантăшĕсенчен хăйне евĕр шухăшĕсемпе уйрăлса тăнă. Чăваш кĕнеке издательствин илемлĕ литература редакторĕ ун чухнех кĕнекесемпе кăсăкланнă. Сас паллисене аран-аран палланă пулсан та юмах-халапа интересленсе вуланă вăл. Пуçламăш класра ăс пухнă чухне Ольга хăй тĕллĕн «Чарусăр чăх чĕппи» ятлă пĕрремĕш кĕнекине ăсталанă. Ăна ÿкерчĕксемпе илемлетнĕ.
«Ача-пăча колготки» калав
Тепĕр «кĕнеке» вара пачах ăнсăртран çуралнă. Амăшĕ пĕчĕкскере колготка туянса панă хыççăн Оля канăçне çухатнă. Ара, тумтире чĕркенĕ хытă хут ытла та илемлĕ, «кĕнеке» хуплашки пекех туйăннă-çке. Унта хитре сас паллисемпе «Ача-пăча колготки» тесе çырни çакнашкал ятлă калав шухăшласа кăларма хистенĕ. Каланă — тунă. Вăхăт нумаях та иртмен — пĕчĕк авторăн тепĕр «кĕнеки» «пиçсе çитнĕ». Вĕсене хатĕрленĕ чухне вăл хăçан та пулин чăн-чăн кĕнеке пичетлесе кăларма ĕмĕтленнĕ. Çак тĕллев патне хĕр ача юмах-калав çырмассерен çывхарнă. Кăштах çитĕнсен вăл шкулта тата ялта иртнĕ мероприятисем пирки заметкăсем çырса «Тантăш», «Ачапча» хаçатсене ярса панă. Çамрăк автор вĕсенче тăтăшах пичетленнĕ. Заметкисене ытларах кăмăл-сипет ыйтăвĕсемпе çыхăнтарнă. Хĕр ача çынсене сăнама юратнă, кашни хăйне евĕр-çке-ха. Пĕчĕк статйисенче çитменлĕхсенчен хăтăлмалли меслетсене çырса кăтартнă вăл. Пĕр пĕчĕк çитменлĕх те пурнăçра ура хума пултарать вĕт, мĕншĕн тесен вăл вăхăт иртнĕçемĕн пысăкланса пырать. Унран хăтăлма тăрăшманни мĕн патне илсе çитернине тĕпченĕ Оля.

Хĕр ача район хаçачĕпе çеç çыхăну тытма хăюлăх çитереймен. Вăтам класа куçсан тин унта çыру вĕçтернĕ. Оля хăйĕнпе паллаштарнă, конверта сăн ÿкерчĕкне те, сăввипе юмахĕсене те чикнĕ. «Пĕр хĕвеллĕ кун район хаçатĕнче ман пирки статья пичетленсе тухрĕ. Ку мана пăртак кулянтарчĕ, мĕншĕн тесен хам пирки редакци ĕçченĕсем валли çеç çырнăччĕ. Çывăх çыннăмсемпе ял халăхĕ умĕнче хама аван мар туйрăм», — каласа кăтартрĕ пике. Кун хыççăн ăна нумайăшĕ паллама пуçланă. Ун чухне пултаруллăскер хăйĕн чăн хушамачĕпех çырнă, псевдоним илме шухăшламан.
Шкултан вĕренсе тухнă тĕле Ольгăн хаçатра пичетленнĕ хайлавĕсемпе заметкисем папка туллиех пухăннă. Аслă пĕлÿ илме вăхăт çитсен амăшĕ И.Н.Ульянов ячĕллĕ ЧПУн чăваш филологийĕпе культура факультечĕ пирки сăмах хускатнă. Шкултан «пиллĕк» паллăсемпе вĕренсе тухнă хĕр унта çăмăллăнах вĕренме кĕнĕ. Практика пуçлансан Оля «Тантăш» хаçата çул тытнă.
Журналистсемпе çыравçăсенчен чылайăшĕ хăйĕн валли хушма ят шыраса тупать. «Республикăра Оля Иванова нумай. Ытла та ансат ят», — тенĕ Вăрнар районĕн пикине редакци ĕçченĕсем, псевдоним тупма сĕннĕ. Пике нумай шухăшламан — статьясене тăван ялĕн ячĕпе çырма тытăннă. Пĕр хушă вăл «Ольга Пăртас» ятпа пичетленнĕ. Каярахпа каллех, хаçат ĕçченĕсем сĕннипе, хушма ят шырама тивнĕ. «Австрийская» псевдонима суйласси ăнсăртран килсе тухман. Мăн аслашшĕ Австри çынни пулнăран Оля çакнашкал хушма ят илме шухăшланă. Çавăнтанпа вăл ăна улăштарман. Ольга çулсерен çулла пĕр уйăх хăйне журналист ĕçĕнче тĕрĕсленĕ.
Хайлавсем епле çуралаççĕ?
Ольга диплом иличченех хăйĕн юратнă ача-пăча кăларăмне ĕçе вырнаçнă. Университетпа сыв пуллашсан урăх хаçата ĕçлеме куçнă. Ун хыççăн вăл Чăваш кĕнеке издательствине корректора вырнаçнă. Кăштахран тăрăшуллăскере ача-пăча кĕнекисен редакторĕн тивĕçĕсене пурнăçлама шаннă. Издательство ĕçченĕсен йышне кĕрсен Ольăн ĕмĕчĕ пурнăçланнă. Издательствăра вăй хуни кĕнеке кăларассипе тÿрремĕн çыхăннă-çке-ха. Эппин, Ольга та вулакансем патне çĕнĕ кĕнекене çитерес ĕçе хутшăнĕ. Ку уншăн — пысăк телей! Çав вăхăтрах вăл сăвă-калав хайлама та вăхăт тупнă. Епле çуралаççĕ-ха вĕсем? Чун ыйтнипе-и? «Эпĕ вăл е ку калавра мĕн пулассине маларах палăртмастăп. Хăш чухне сăнарсен ятне те чи юлашкинчен шухăшласа тупатăп. Сюжет çырнă май аталанать, кашни сăнар хăйĕн вырăнне тупать», — ăнлантарчĕ литература анинче çул хывнăскер.

Хальхи саманара, технологи аталаннă вăхăтра, хăшĕ-пĕри электрон кĕнекене хапăл тăвать. Çакăн пирки çамрăк çыравçă хăйĕн шухăшне пĕлтерчĕ: «Электрон кĕнекене тытса вулама кăмăл çук. Ахаль кĕнекех манăн чуна çывăх. Вĕсем «чĕрĕ», страницăсене тытса пăхма, унăн хăйне евĕр шăршипе киленме май пур. Вĕсенче — чунлăх. Çак кĕнекене кун çути кăтартассишĕн тăрăшнă çынсен чун ăшши пур унта. Электрон кĕнекене вулани роботпа калаçнă евĕрех туйăнать». Тен, вăхăт иртсен хут çинче пичетленнĕ кĕнекесем пачах пулмĕç? Литературăна чунран юратаканскер апла шухăшламасть. «Телекурав йĕркеленме пуçласанах ку ыйтăва хускатнă. Ун чухне вăл пичет кăларăмĕсен вырăнне йышăнни пирки калаçнă. Унтанпа нумай çул иртнĕ, кĕнекесем вара пур-пĕрех пичетленеççĕ, вулакансем вĕсене кĕтеççĕ. Кĕнеке тусĕсем малашне те пулĕç», — терĕ Ольга Иванова.
Кĕнеке çынна тĕрлĕрен витĕм кÿрет. Пĕрне вуланă чухне ахăлтатса кулас килет, тепри йĕртме пултарать. Виççĕмĕшĕ вара пурнăç шухăшлавне улăштарма хистет. Унашкаллисен йышне Оля Джек Лондонăн «Мартин Иден» хайлавне кĕртет. «Тĕп сăнар, аслă пĕлÿ илменскер, пурнăçне литературăпа çыхăнтарасшăн. Калавсем çырсан вăл хаçат редакцийĕсене çул тытать. Анчах чылай çĕрте унăн ĕçĕсене йышăнмаççĕ. Тĕп сăнар пурпĕрех хăйне шанма пăрахмасть, парăнмасть, малаллах ăнтăлать, çырать, хăйĕн пултарулăхне пĕчĕккĕн туптать. Вăл мана çине тăма пĕлнипе тĕлĕнтерчĕ», — ăнлантарчĕ ачаранпах кĕнекепе туслăскер. «Çак сăнарпа сан хушăра пĕрпеклĕхсем пур-и?» — ыйтрăм унран. «Çук. Тен, вăл мана кăмăлĕпе пачах урăхла пулнипе, унра пур енсем мана çитменнипе килĕшрĕ», — пулчĕ хурав.
Пĕрремĕш кĕнеке
Кăçалхи пуш уйăхĕнче Ольăн çунатлă ĕмĕчĕ пурнăçланнă. Унăн пĕрремĕш кĕнеки пичетленсе тухнă. «Чăлах пуканесем» ятлăскерте — 13 калав. Ăна издательствăри планпа килĕшÿллĕн кăларнă, ÿкерчĕксемпе илемлетнĕ.

Хайлавсенчи сăнарсенче авторăн хăш-пĕр енне, кăмăл-туйăмне курма пулать теççĕ. Ольга Австрийскаян хайлавĕсенчи сăнарсем вăтанчăклăхĕпе, сăпайлăхĕпе палăраççĕ. Çак енсене пике хăйĕнчен илнĕ. Пĕрремĕш кĕнеке пичетленсе тухни кирек мĕнле автора та хавхалантарать. Анчах Ольгăна ку савăнăçлă пулăм хурлану та кÿнĕ: çак телее вăл амăшĕпе пайлайман. Пĕлтĕр çывăх çынни ĕмĕрлĕхех куçне хупни хĕр чĕринче тÿрленейми суран хăварнă. Унăн пурнăçĕ икке пайланнă: амăшĕ пурăннă чухнехи тата вăл пурнăçран уйрăлнă хыççăнхи. «Ашшĕсĕр ача — çур тăлăх, амăшĕсĕр — хăр тăлăх», — тенĕ ваттисем.
Литературăна юратасси Ольгăна амăшĕнчен куçнă. Ираида Федоровнăн чылай кĕнеке пулнă, вăл вулама кăмăлланă. Хĕр ырă чунлă амăшĕнчен лайăххине вĕренсе пынă, ăна тĕслĕх вырăнне хунă. «Анне те ача чухне заметкăсем çырнă. Анчах хаçатсемпе çыхăну тытма хăюлăх çитереймен. Ăна ку енĕпе кăтартса пыракан, вĕрентекен пулман. Вăл кĕнеке чылай туянатчĕ, мана вуласа паратчĕ. Аннем те, кукамай та кĕнекепе туслăччĕ. Кукамай аннене: «Качча кайнă чухне хĕр тупри вырăнне кĕнекÿсене тултарса парса ярăп», — тесе шÿтленĕ», — çывăх çыннине Оля ăшă кулăпа аса илчĕ.
Амăшĕ пурнăçран вăхăтсăр уйрăлни Ольăн чунне хуçнă: хавхалану çăл куçĕ чакнă, хайлавсем çырма чун туртман. Сăвăсем шăрçаланă-ха, анчах вĕсенчен чылайăшĕ хурлăхпа тулнă. «Анне питĕ ăслă çынччĕ. Малтан кÿршĕ ялта шкул ачисене вĕрентрĕ, вăл хупăнсан тăван салари пĕлÿ çуртĕнче социаллă педагогра тăрăшрĕ. Çывăх çыннăм ачасемшĕн психолог та, юлташ та пулчĕ. Арçын ачасемпе хĕр ачасен психологине лайăх пĕлетчĕ. Çак профессире мĕн кирлине пĕтĕмпех хăй тĕллĕн вĕренчĕ. Аннеçĕм мал ĕмĕтлĕччĕ. Унсăр тăрса юлни — çунат хуçăлнă евĕрех. Эпĕ ăнланатăп: пăчланса лармалла мар, йывăрлăха парăнтарса малалла пурăнмалла. Çавăнпа малашне çĕнĕ хайлавсем çырмашкăн хавхалану çураласса шанатăп», — шухăшлăн калаçрĕ çамрăк çыравçă.
Ольга çыравçă ятне илтме хальлĕхе хатĕр мар-ха. «Эпĕ çыравçă мар, çырма хăтланатăп кăна. Писатель ятне тивĕçме чылай ĕçлемелле», — шухăшне палăртрĕ вăл. Пикене сăвă-калав çырма пурнăç тата ытти çыравçăн хайлавĕсем хавхалантараççĕ. Петĕр Яккусен, Любовь Мартьяновăн сăввисем унăн чунне уйрăмах çывăх. Прозăра вăл Елена Чекушкина /Нарпи/ хайлавĕсене кăмăллать.
Ольга Иванова чечек ÿстерме, çут çанталăкпа киленме кăмăллать, куллен темиçе страница та пулин вулама ĕлкĕрет. Хайлавсенчи илемлĕ сăмах çаврăнăшĕсене ятарлă блокнота, «Вулав дневникне», çырса пырать. Ку уншăн хăйне евĕр чун киленĕçĕ. Ольгăшăн кĕнеке пурнăç пекех хаклă. Çамрăк çыравçă «шĕкĕлчекен» кĕнекесенчен хăшĕ-пĕри литературăпа, литературоведенипе, критикăпа çыхăннă. Вăл литература хайлавĕсене çырма вĕрентекен статьясене те тишкерет. Чунĕ валли вара илемлĕ литература суйлать. Урăх çынсемпе, тĕнчепе паллашас тесе вăл алла кĕнеке тытать. Вĕсенче шухăшласа кăларнă сăнарсем пулин те: «Ун пекки пурнăçра çук», — çапла çирĕппĕн никам та калаймĕ-тĕр. Тен, пур? Автор хайлава çырнă чухне чун вĕçевĕпе кăна усă курмасть-çке, чылайăшне чăн пурнăçран илет. «Кĕнеке — пĕлÿ çăл куçĕ. Манăн шухăшпа, унăн пĕлтерĕшĕ тата анлăрах. Вăл ăс-тăна кăна мар, чун-чĕрене те пуянлатать. Ырă кĕнекесем — чăн-чăн асамçăсем: вĕсем пире тĕлĕнтермĕш, хальччен илтмен-курман тĕнчене çитерме, савăк кăмăл парнелеме пултараççĕ, хурлăха сиреççĕ, шанчăк парнелеççĕ. Вĕсенче чĕрĕ хăват тапса тăрать», — сăмахне вĕçлерĕ çамрăк çыравçă.

Нина ЦАРЫГИНА.
О.ИВАНОВА архивĕнчи сăн ÿкерчĕк.
"Çамрăксен хаçачĕ". 20.04.2017.

Леса и берега

Критика. Литературоведение

Чувашский рассказ. Т.2. Родные берега / Сост. Б.Чиндыков. Чебоксары: Чувашское кн. изд-во, 2016.

Два тома новой антологии «Чувашский рассказ» названы очень удачно: «Дети леса» (по тексту Сеспеля Мишши) и «Родные берега» (по тексту Геннадия Шугаева). Первый включает переводы с чувашского языка на русский, второй – русскоязыч­ную прозу чувашских писателей и писателей Чувашии. Во многих смыслах эти два тома – два полюса чувашской жизни. Начнем с символики названий, в которых упоминаются лес и берега, а между ними, как между строк, можно вообразить весь природный чувашский мир. Что касается концепции двухтомника, чувашское и русское, традиционное и новое, свое и соседское – это в свою очередь два полюса чувашского культурного мира. Во втором томе «Родные берега» отражено многое из того, что, как бегущая вода, принесла чувашскому народу русификация, но и то, что она отняла, побежав дальше. У русскоязычного читателя, которому и предназначена книга, это название, безусловно, вызывает в памяти еще и набоковские «Другие берега», обостряя глубоко заложенный в этом названии конфликт родного и неродного. Те «берега», которые имел в виду Геннадий Шугаев, – это пейзажи давно покинутой героем чувашской деревни.

Подробнее...