Чувашское книжное издательство

Сĕм вăрманти пек пурăнас мар тесен...

Нумай пулмасть Чăваш кĕнеке издательствинче Гурий Комиссаров-Вантерăн (1883_1969) «Чăваш халăхĕн историйĕ» кĕнеки (редакторĕ _ В.Н. Алексеев) кун çути курчĕ.

Гурий Иванович чăваш культурине аталантарас ĕçе пысăк тӳпе хывнă. Вăл этнолог, историк, философ, поэт, таврапĕлӳçĕ, чĕлхеçĕ, педагог, общество деятелĕ пек палăрнă. Унăн паллăрах ĕçĕсен йышĕнче çаксене асăнма пулать: «Чуваши Казанского Заволжья» (1911), «К этнографической карте Козьмодемьянского, Цивильского, Чебоксарского и Ядринского уездов Казанской губернии» (1912), «Религиозное состояние чуваш в XIX веке» (1913), «Смысл мировой истории» (1915) тата ыттисем.

«Чăваш халăхĕн историйĕ» кĕнеке малтанхи хут 1921 çулта Хусанта пичетленсе тухнă. Гурий Иванович чăваш халăхĕн иртнĕ кун-çулне тарăннăн çутатса пама тăрăшнă. Ку очерк виçĕ пайран тăрать: «Чăваш историйĕн пуçламăшĕ», «Чăваш аслашшĕсем», «Чăвашсен ашшĕсем». Кашни халăхăн истори кĕнеки пулма тивĕçлине ум сăмахра палăртсах калать автор. Чăвашсен кун-çулне тĕплĕн çырса кăтартакан ĕçсем ку таранччен пулманни питех те пăшăрхантарать ăна. «Пире истори кĕнеки кирли пит лайăх курăнса тăрать. Хамăр халăхăн иртнĕ пурăнăçне ют халăхсем кăна мар, эпир хамăр та пĕлместпĕр, сĕм вăрманти пек пурăнатпăр. Çавна пула эпир хамăра ним вырăнне те хуми пултăмăр, çынсем умĕнче вăтанса, «чăваш» тесе чĕнесрен хăраса çӳрекене тухрăмăр», _ тет тĕпчевçĕ уççăнах.

Чăваш халăхĕн иртнĕ кун-çулне тĕпчес ĕçĕн çул-йĕрне те палăртать Гурий Иванович: ăна валли тĕрлĕ чĕлхесем вĕренмелле? тĕслĕрен кĕнекесем, тĕрлĕ авалхи çырусем пăхса тухмалла? тĕрлĕ халăха сăнаса чăвашпа танлаштармалла? чăваш юррисене, сăмахĕсене, авалхи юмахсене, халапсене пуçтарса вĕсем мĕне пĕлтернине тишкермелле тет. Ку кăткăс та пысăк калăпăшлă ĕçе пĕччен йĕркелесе пыма çук паллах. Унта пурин те хутшăнмалла. Вулакансене тӳрех асăрхаттарать çыравçă: «Кĕнекере эпĕ ку таранччен чăвашăн иртнĕ пурăнăçĕ çинчен мĕн пĕлнине анчах çырас терĕм».

«Чăваш халăхĕн историйĕ» кăларăма «Чăваш халăхĕ малалла кайĕ-ши, каймĕ-ши.» очерк та кĕнĕ. Кунта автор чăваш пĕтессине кăтартакан хăрушă паллăсем çинче чарăнса тăрать. Хăй шухăшĕсене пурнăçран илнĕ тĕслĕхсемпе çирĕплетет вăл. Чăваш халăхĕ чапа тухассине кăтартакан ырă паллăсене те асăнса тухать. Вĕсен шутне, сăмахран, çаксене кĕртет: чăваш ĕçлеме, вĕренме юратни? хăй чĕлхипе хаçатсем, кĕнекесем кăларни? чăваш авалранпах ырă шухăшлă, ăста пулни? ялсене, çуртсене тăрăшса лартни? пахча çимĕç, тырă-пулă тăрăшса туни? ялсене йывăçсем лартса илемлетни? юрлама, кĕвĕ калама юратни? çанталăк улшăннине сăнама пĕлни тата ытти те. «...ĕçлекен выçă вилмест. Хастарлăха палăртакан чăваш халăхĕ те пĕтме кирлĕ мар: вăл хăйĕн пурăнăçне хастарланса пайтах нумай çула тытса тăрĕ, малалла чаплă тума пултарĕ», _ тесе çырать Гурий Иванович.

Г.Комиссаров-Вантерăн кĕнекисем чăваш культурипе историйĕн аталантăвĕнче паллă вырăн йышăнаççĕ. Вĕсем паян та хăйсен пĕлтерĕшне çухатман, ăсчахсене кăсăклантарма пăрахмаççĕ. Сĕм вăрманти пек пурăнас мар тесен кашнинех тăван халăхăмăр кун-çулне пĕлмелле. Эппин, Гурий Ивановичăн очеркĕсемпе паллашни пуриншĕн те усăллă пулĕ.

 

Ольга АВСТРИЙСКАЯ.

«Тантăш», 16.03.2017.

Сас паллисем те пытанмалла выляççĕ

Сас паллисем ашкăнма юратнине пĕлетĕр пуль ĕнтĕ эсир, тантăшăмăрсем. Диктант, изложени е сочинени çырнă чух сăмахсенче таçта çĕтсе юлаççĕ хушăран вĕсем. Тăрăшса шăрçалатăн-ха, кайран пăхатăн та тĕлĕнетĕн: ăçта çухалнă хăш-пĕр сас палли. Ахăртнех, пытанмалла выляççĕ чеескерсем.

Çак кунсенче Чăваш кĕнеке издательствинче 1000 экземплярлă тиражпа Галина Зотовăн «Вăтăр çичĕ пĕртăван» кĕнеки (редакторĕ _ О.М. Иванова, ӳнерçисем _ Н.А. Васильева, Д.В. Васильева) пичетленсе тухрĕ. Кĕçĕн çулти ачасем валли хайланă юмахра чăваш алфавитĕнчи туслă сас паллисен хаваслă пурнăçне сăнласа панă автор.

Хайлав кăсăклăхĕпе, унта кăтартса панă ĕçсен хăйне евĕрлĕхĕпе тӳрех тыткăнлать вулакана. Пĕрремĕш йĕркесемех сас паллисем пурăнакан уçланка илсе çитереççĕ. Сас палли ятлă амăшĕн вун виçĕ хĕрпе çирĕм тăватă ывăл иккен. Галина Вячеславовна кашнинпе уйрăммăн паллаштарать. Вĕсем пурте хăйне майлă, расна. Апла пулин те вăтăр çиччĕшĕ _ пĕр çемье, пĕртăвансем. Çакă вĕсене пĕрлештерсе тăрать, шăкăл-шăкăл калаçса туслă пурăнма хистет.

Уçланкăра яланах хаваслă. Сас паллисем ĕçлеме те, канма та пĕлеççĕ: «Ю юрлать, Т ташлать, К кулать, ыттисене култарать, С сиккелесе савăнать, Ç çыру çырать...» Амăшĕ вĕсене пытанмалла выляма сĕнсен пурте килĕшеççĕ, туххăмрах тарса çухалаççĕ. Вăйă мĕнпе вĕçленнине вара юмаха хăвăр вуласа тухсан пĕлейĕр.

 

 

Ольга АВСТРИЙСКАЯ.

 

«Тантăш», 16.03.2017.

 

 

 

 

 

 

 

Январь – месяц сюрпризов

В Центре русской культуры города Вифлеема и Иерихонском Палестино-Российском православном обществе состоялась презентация книги кинорежиссера и писателя Дмитрия Михлеева «Ось земли», выпущенной Чувашским книжным издательством.
– Поклонников российской культуры здесь немало, – рассказал в телефонной беседе с нашим корреспондентом сам Дмитрий Никанорович. – В недавнем прошлом многие палестинцы обучались в советских вузах и прекрасно владеют русским языком. Часть аудитории составляют «декабристки» – жены палестинских студентов. Состоялись также просмотры моих фильмов «По секрету всему свету», «Три веселые смены», снятых по заказу Гостелерадио СССР киностудией «Беларусьфильм». Между отрывками я рассказал о родном чувашском народе, своих книгах и фильмах, а также о жизненных сюжетах, которые легли в основу моих повестей и киносценариев…
Так уж повелось, что январь для меня является периодом реализации творческих замыслов и нередко приносит сюрпризы. В прошлом году, к примеру, телеканал «Россия-1» пригласил на запись передачи «Дети – актеры», где были задействованы известнейшие «киношные мамы» – Зинаида Кириенко, Ирина Мирошниченко и другие, а также их киношные сыновья и дочки. Оказалось, мало кто из детей-артистов во взрослой жизни становится актером. Мои «детки» тоже не пошли в кино. А произошло это без малого сорок лет назад, и участникам телепередачи было что рассказать зрителям… На Святой земле прекрасно работается, здесь я закончил новую книгу «Ветка Палестины», весь материал эксклюзивный. Надеюсь, она будет выпущена Чувашским книжным издательством.
Ко всему сказанному следует добавить, что недавно Дмитрию Михлееву исполнилось 75 лет. «СЧ» желает ему здоровья и новых творческих взлетов.

Валерий АЛЕКСИН.
«Советская Чувашия», 01.02.2017.

Саспаллисем те пытанмалла выляççĕ

Çак кунсенче Чăваш кĕнеке издательствинче 1000 экземплярлă тиражпа Галина Зотовăн "Вăтăр çичĕ пĕртăван" кĕнеки (редакторĕ – О.М. Иванова, ỹнерçисем – Н.А. Васильева, Д.В. Васильева) пичетленсе тухрĕ. Кĕçĕн çулти ачасем валли хайланă юмахра чăваш алфавитĕнчи туслă саспаллисен хаваслă пурнăçне сăнласа панă автор.

Хайлав кăсăклăхĕпе, унта кăтартса панă ĕçсен хăйне евĕрлĕхĕпе тỹрех тыткăнлать вулакана. Пĕрремĕш йĕркесемех саспаллисем пурăнакан уçланка илсе çитереççĕ. Саспалли ятлă амăшĕн вун виçĕ хĕрпе çирĕм тăватă ывăл иккен. Галина Вячеславовна кашнинпе уйрăммăн паллаштарать. Вĕсем пурте хăйне майлă, расна. Апла пулин те вăтăр çиччĕшĕ –пĕр çемье, пĕртăвансем. Çакă вĕсене пĕрлештерсе тăрать, шăкăл-шăкăл калаçса туслă пурăнма хистет.

Уçланкăра яланах хаваслă. Саспаллисем ĕçлеме те, канма та пĕлеççĕ: "Ю юрлать, Т ташлать, К кулать, ыттисене култарать, С сиккелесе савăнать, Ç çыру çырать..." Амăшĕ вĕсене пытанмалла выляма сĕнсен пурте килĕшеççĕ, туххăмрах тарса çухалаççĕ. Вăйă мĕнпе вĕçленнине вара юмаха хăвăр вуласа тухсан пĕлейĕр.

Ольга АВСТРИЙСКАЯ.

Красночетайская районная газета

«Пирĕн пурнăç», 01.02.2017.

 

 

 

Чăваш кампа тăванлă?

Чăваш чĕлхи ăçтан пуçланни ăслăлăх тĕнчине пĕр ĕмĕр кăна хумхатман. Нумай вăхăт чăвашсен тăванĕсем марисем тесе шутласа вĕсене «ту черемисĕсем» тенĕ. XVIĕмĕрте Курбский кнеç вырăс çарĕ Хусана тапăнма кайнине çапла çырса хăварнă: «Сăр юханшывĕ урлă каçсанах чăвашсене тĕл пулатăн, вĕсен чĕлхи хăйевĕрлĕ».

Чăваш чĕлхине тĕплĕн: хальхи лару-тăруне, сăмах янравлăхне, чăвашсен аваллăхне, тĕнĕпе мифологине тата халăх сăмахлăхне Н.И. Ашмарин тĕпченĕ.

Чăваш кĕнеке издательствинче Н.И. Ашмаринăн «Болгары и чуваши» кĕнекине иккĕмĕш хут çĕнĕрен пичетлесе (репринтлă майпа) кăларнă. Унăн хăйĕн тĕпчевĕсем XIII–XIVĕмĕрсенчи пăлхар эпиграфикине (наукăшăн пĕрремĕш текст шутланать) никĕсленнĕ. Лингвист, ăсчах çак тĕпчевсене тĕпе хурса пăлхарпа хальхи чăваш чĕлхи пĕр пек тесе пĕтĕмлетÿ тăвать.

Çак кĕнеке чи малтан 1902 çулта Хусанта тухнă. Унтанпа кăçал 115 çул çитет. Чăваш кĕнеке издательстви 2012 çулта çĕнĕрен пичетлесе кăларнă çак кĕнеке вулакансене питĕ кăсăклантарнă. Кĕнеке темиçе пайран тăрать. Пĕрремĕш «К вопросу о волжских болгарах и их отношении к нынешним чувашам» пайĕнче тюрколог вулакана Атăлçи Пăлхарпа, унăн историйĕпе тата вăл вăхăтри паллă ученăйсен чăвашсем çинчен тĕпчевĕпе паллаштарать.

Н.И. Ашмарин «Надписи, помещенные у Березина», «Фейз-Хановские надписи», «Ахмаровские надписи» пайĕсенче Ф.М. Березин чĕлхеçĕн, Фейз-Ханов ориенталистăн, Г.Н. Ахмаров этнографăн авалхи чулпалăксен куçарăвĕсене тишкерсе хăй шухăшне пĕлтерет.

«Правописание болгарских надписей» пайĕнче вăл тĕслĕхсем илсе хăйĕн тĕпчевĕсене ăнлантарать.

Н.И. Ашмарин авалхи ученăйсен тĕпчевĕсене малалла тишкерет, хăйĕн теорийĕсем çинче никĕсленсе чăваш халăхĕ Атăлçи Пăлхар тĕрĕк халăхĕпе тăванлă пулнине пĕтĕмлетет.

Ольга ФЕДОРОВА.

Чăваш кĕнеке издательстви.

«Сувар», 27.01.2017.